حکمرانی پژوهش

دانشگاه ساسکس انگلیس؛ نمونه‌ای از چگونگی رصد اثربخشی پژوهش

نویسنده: مجتبی جوادی

تخمین زمان مطالعه: ۶ دقیقه


از مراحل مهمِ پس از انجام پژوهش، می‌توان ارزشیابی پژوهش را نیز برشمرد. این نوشته به اهمیت این مرحلۀ خاص یعنی ارزشیابی پژوهش، می‌پردازد و یک سوال اساسی در این باره را مطرح می‌کند: «اثر و نفوذ پژوهش در ایران، کجا و چگونه سنجیده می‌شود؟» نویسنده برای ورود به بحث، ابتدا به معرفی سایت دانشگاه ساسکس انگلیس پرداخته و این دانشگاه را در اثرسنجی و نفوذ پژوهش، از سرآمدان دانشگاه‌های انگلیس معرفی کرده است. سپس در انتهای یادداشت به چالش‌های پیشِ روی اثربخشی اجتماعی پژوهش‌ها در ایران، می‌پردازد.


سیستم‌های ارزشیابی پژوهش و پژوهشگران، یکی از ابزارهای اصلی حکمرانی پژوهش هستند؛ و سنجش اثر یک پژوهش در جامعه[۱]، نقش بسیار مهمی در ارزشیابی پژوهش دارد. پژوهش را می‌توان به عنوان شیوه‌ای نظام‌مند جهت یافتن پاسخ برای سؤالات، تعریف کرد؛ و بنابراین اثربخشی پژوهش (یعنی یافتن پاسخ عملی برای یک سؤال)، جزء ماهیت آن است و اگر نباشد، گویی پژوهشی وجود نداشته؛ و حاصل آن هدر رفتن منابع مالی و انسانی خواهد بود.

با این مقدمه، پرسش این است آیا پژوهش‌هایی که در ایران انجام می‌شود (اعم از پایان‌نامه‌ها، مقالات، کتاب‌ها، طرح‌های پژوهشی، گزارشات پژوهشی و…)، در زندگی مردم اثر و نفوذ دارد؟ و این اثر و نفوذ در کدام نهاد کشور، طبق کدام آئین‌نامه و با چه شاخص‌هایی اندازه‌گیری می‌شود؟

این دو سؤال، محرّکی برای این ارائۀ این نوشته شده است؛ که پس از بیان اجمالی بحثی در مورد شاخص‌های ارزشیابی پژوهش به ارائۀ برخی مثال‌ها از سایر کشورها پرداخته می‌‌شود و در نهایت با بررسی وضعیت ایران، به پایان می‌رسد.

دسته‌بندی‌های مختلفی از شاخص‌های ارزشیابی پژوهش ارائه شده است[۲] که در برخی از آنها «میزان اثربخشی پژوهش در جامعه» به عنوان یک شاخص معرفی می‌شود. این شاخص در کشورهایی که بودجۀ دولتی (یا پول نفت) اندکی برای پژوهش دارند (و تأمین مالی پژوهش‌ها، تقاضامحور است) و همچنین در حوزۀ پژوهش‌های کاربردی، بیشتر مورد توجه خط‌مشی‌گذاران پژوهش واقع می‌شود. شاید بتوان گفت که شاخص‌های ارزشیابی پژوهش در یک جامعه منجر به یک فرهنگ و ساخت اجتماعی می‌شود که بر اساس آن پژوهشگران یک جامعۀ علمی، نسبت به اثر پژوهش خود در جامعه، توجه دارند یا بی‌توجه می‌شوند؛ و انگیزه‌های دیگر مثل ارتقاء علمی و … نیز می‌توانند در راستای همین شاخص یعنی نیل به اثر اجتماعی تعریف شوند؛ به طوری که با مکانیزم‌هایی از قبیل تأمین مالی پروژه‌ای، یا مکانیزم‌های سنجش کیفیت پژوهش، یا شاخص‌های دقیق اثرسنجی اجتماعی پژوهش، آن را با مسائل اجتماعی گره بزنند. در همین راستا به بررسی موضوع اثر و نفوذ پژوهش در یک دانشگاه انگلیسی پرداخته خواهد شد. لازم به ذکر است که دانشگاه به عنوان یکی از کنش‌گران اصلی حکمرانی پژوهش، می‌تواند نقش بسزایی در اثربخشی اجتماعی پژوهش‌ها داشته باشد.

اثرسنجی و نفوذ پژوهش در دانشگاه ساسکس انگلیس[۳]

دانشگاه ساسکس یک دانشگاه پژوهشی پیشرو است که بر اساس چارچوب مزیت پژوهشی[۴] سال ۲۰۱۴ و با توجه به سه شاخص ابتکار، اهمیت و انسجام؛ بیش از ۷۵ درصد فعالیت‌های پژوهشی آن، در رده‌های پرنفوذ جهانی یا ممتاز بین‌المللی دسته‌بندی شده‌اند. پژوهش، در قلب فعالیت‌های آکادمیک این دانشگاه قرار گرفته است و موضوع اثربخشی پژوهش در این دانشگاه بسیار با اهمیت است. در دانشگاه ساسکس، با یک رویکرد میان‌رشته‌ای، راه‌حل‌های نوآورانه‌ای برای مسائل واقعی جهان ارائه می‌شود و در برخی رتبه‌بندی‌ها[۵] جزء ۱۵ دانشگاه برتر انگلیس محسوب می‌شود

با ورود به سایت این دانشگاه و مراجعه به بخش پژوهش، شاهد دسته‌های مختلفی از مطالب هستیم که یک دستۀ آن، مختص اثر و نفوذ پژوهش[۶] است. در این صفحه به سه دسته موضوع پرداخته شده است که عبارتند از: مطالعه‌های موردی اثر، داستان‌های پژوهش در این دانشگاه و فیلم‌های اثر پژوهش.

اثرات پژوهش در قالب‌های مختلف ارائه می‌شود. این کار، علاوه بر ارائۀ گزارشی از اثربخشی آنها، یک مسیر آموزشی از اثرگذاری برای دانشجویان دیگر را نیز شامل می‌‌شود. به این ترتیب اثربخشی پژوهش به عنوان جزء ذاتی آن، مورد توجه همۀ پژوهشگران و دانشجویان واقع شده و پژوهش‌ها به مسائل واقعی جامعه گره می‌خورند.

یکی از افردای که در قالب یک فیلم به بیان نحوۀ اثرگذاری پژوهش خود می‌پردازد دکتر جان دروری است. وی برندۀ جایزۀ اثر[۷] این دانشگاه در سال ۲۰۱۵ است. پژوهش وی در مورد جمعیت و رفتار اجتماعی آن است. فیلم، توضیحات ایشان از اثر پژوهش خود است.

این فیلم را می توانید اینجا ببینید

اثرسنجی پژوهش در ایران

انگیزه و اهداف پژوهش‌هایی که در ایران شکل می‌گیرند (مخصوصا در رشته‌های علوم انسانی)، با مسائلی که در جامعۀ ایرانی وجود دارد بیگانه هستند. این بیگانگی را می‌توان در پارادوکس «سونامی بیکاری فارغ‌التحصیلان و کمبود متخصص» به وضوح یافت. پژوهشگران ایرانی در مکانیزم‌هایی قرار گرفته‌اند که توجه و بی‌توجهی به موضوع اثربخشی پژوهش در جامعه، در پژوهش‌هایشان اثری ندارد و چه بسا پژوهش‌هایی رونق پیدا کرده‌اند که با مسائل جامعه در ارتباط نیستند و علت هم این است که انجام این نوع پژوهش‌ها به مراتب سهل‌تر از پژوهش‌های ناظر به نقطۀ اثر اجتماعی هستند.

مراکز علم‌سنجی که در ایران وجود دارد بر اساس شاخص‌هایی همچون تعداد مقالات، تعداد کتاب‌ها، تعداد نیروی انسانی پژوهشگر، هزینه‌های تحقیقاتی و… به صورت کاملا کمّی، برخی تولیدات علمی را مورد سنجش قرار می‌دهند. آئین‌نامۀ ارتقاء مرتبۀ علمی اعضای هیئت علمی نیز از این منظر قابل بررسی است. به طوری که مشاهده می‌شود، رویکرد کلّی این آئین‌نامۀ مهم نیز در عرصۀ پژوهشی،  به جای اینکه مبتنی بر اثر بخشی و معیارهای اثرسنجی باشد، مبتنی بر قاعدۀ غلط مقاله‌شماری است. بر این اساس می‌توان ادعا کرد که ارزشیابی‌ها با معیارهای ضمنی (در عرصۀ اجرای پژوهش‌ها)، فقدان شاخص‌های اثربخشی اجتماعی پژوهش، آئین‌نامه‌ها و مکانیزم‌های غیرهمسو با اثربخشی اجتماعی پژوهش، فقدان ساخت اجتماعی مطلوب برای اثربخشی پژوهش، غیرهمسو بودن منافع پژوهشگران با اثربخشی اجتماعی پژوهش‌ها؛ مسائل اصلی حوزۀ اثربخشی پژوهش‌های ایران هستند که می‌توان با بهره جستن از نمونه‌های موفق جهانی این مسائل را حل نمود.


[۱]سنجش اثر پژوهش در جامعه با ضریب اثر نشریه (impact factor)، دو شاخص متفاوتی هستند.

[۲]این شاخص‌ها بیشتر در حوزۀ رشتۀ کتاب‌سنجی یا علم‌سنجی مطرح است که معمولا در یک قالب کمّی به ارزشیابی پژوهش‌ها می‌پردازند(مثل تعداد کتاب، مقالات، میزان پژوهانه، درآمد پژوهشی و…)؛ و خواننده می‌تواند برای کسب اطلاعات بیشتر به مطالعات علم‌سنجی مراجعه نموده یا بخش پیشینۀ پژوهش مقاله با عنوان زیر را مطالعه کند. این مقاله در نشریۀ سیاست علم و فناوری چاپ شده است: «ارائۀ روشی برای بودجه‌بندی دستگاه‌های پژوهشی و فناوری بر مبنای قیمت تمام شدۀ تولیدات علم و فناوری» نویسندگان: پورطالعی و آتشک.

[۳]The University of Sussex- http://www.sussex.ac.uk/

[۴]nhka’hi

[۵]Times Higher Education World University Rankings 2014-15

[۶]http://www.sussex.ac.uk/research/impact

[۷]Dr John Drury, 2015 Sussex Impact Award winner

افزودن دیدگاه

لطفا دیدگاه خود را بنویسید
لطفا نام خود را وارد کنید

7 − 5 =