اخلاق مهندسی

در بابِ ضرورت و فوایدِ اخلاق مهندسی و مقایسۀ جایگاه و وضعیت آن در ایران و آمریکا-۱

تخمین زمان مطالعه: ۵ دقیقه


در این نوشتار سعی می‌کنیم تا مروری داشته باشیم بر موضوعِ اخلاق مهندسی. ابتدا به‌طور اجمالی و کلی با برخی فواید و تبعاتِ مثبت تدریس اخلاق مهندسی برای مهندسان آشنا می‌شویم. سپس به مقایسۀ جایگاه و وضعیت این مباحث در ایران و ایالات‌متحده می‌پردازیم.


  1. تأثیراتِ آموزشِ اخلاق مهندسی

شاید مهم‌ترین سؤالی که در ذهن هر خواننده‌ای ایجاد شود همین است که اساساً آموزش اخلاق مهندسی، چه فایده‌ای برای یک مهندس می‌تواند داشته باشد؟ البته سؤال مهم‌تر و فراگیرتری که مطرح می‌شود -که البته فرصتی جداگانه برای پاسخ‌گویی به آن نیاز داریم- آن است که اساساً آموزش‌هایی از جنس علوم انسانی، چه فایده‌ای برای مهندسان می‌تواند داشته باشد؟ و باید بدانیم که سؤال اول، ذیلِ همین سؤال دوم طرح و بررسی می‌شود که البته از آن صرف‌نظر می‌کنیم. در ادامه به برخی از تبعات مثبت و سازندۀ تدریس اخلاق مهندسی اشاره‌کنیم.

  • تقویت مسئولیت‌پذیری و تعهدپذیری

به‌جرأت مهندسان را می‌توان یکی از تأثیرگذارترین اقشار جامعه محسوب کرد. گروهی که محصولات و ایده‌هایِ آن‌ها، عملاً در گوشه گوشۀ زندگانی ما نفوذ پیداکرده. از همین رو، روشن است که حساسیت‌های اخلاقی، مسئولیت‌پذیری و تعهدپذیری این قشر، موضوع بسیار مهمی است.

موردکاوی‌هایی که در ادبیات اخلاق مهندسی وجود دارد حاکی از آن است که اگر حساسیت‌های اخلاقی مهندسان بیشتر بود، احتمالاً خیلی از فجایع مهندسی (مثلاً فاجعۀ شاتل فضایی کلمبیا یا چلنجر) به وقوع نمی‌پیوستند.

در بافت کشور خودمان هم می‌توان به حوادث مهندسیِ متعددی می‌توان اشاره کرد که اگر حساسیت اخلاقی مهندسین درگیر بیشتر بود، به‌احتمال خیلی زیاد این حوادث به وقوع نمی‌پیوستند:

  1. در ایران، تعداد حوادث ساختمانی ۲٫۶ برابر میانگین جهانی است که بیش از ۸۰ درصد این حوادث ناشی از خطاها و رفتارهای انسانی است[۱].
  2. ماجرایِ آتش‌سوزیِ پژوهایِ ۴۰۵ در سال‌های ۸۳ تا ۸۵ که منجر به تلفات جانی زیادی شد.
  • تقویت روحیۀ کار تیمی

مراد از واژۀ اخلاق در مطالعاتِ اخلاقِ مهندسی، معنای وسیع آن است، یعنی قواعدِ حاکم بر رفتارها و تعاملات انسانی. بنابراین آموزش اخلاق مهندسی، تأثیر چشم‌گیری در بهبود روابط جمعی و انسانی مهندسان می‌تواند داشته باشد.

  • تقویت قوای تفکر کیفی

ازآنجاکه مهندسان به‌طور مداوم با اعداد و کمیّت‌ سروکار دارند، طبیعی است که ازیک‌طرف قوایِ تفکر کیفی آن‌ها کمتر تقویت ‌شود؛ از طرف دیگر، تأملات انسانی و اخلاقی، به‌هیچ‌وجه کمّی نبوده و کاملاً کیفی هستند. لذا چنین به نظر می‌رسد که مهندسان، احتمالاً قادر به تحلیل‌های عمیق و چندمرحله‌ای کیفی نباشند. اما تدریس اخلاق مهندسی و آشنایی با رویکردهای گوناگون به اخلاق، قوای تفکر کیفی آن‌ها را به‌خوبی تقویت می‌کند.

  • تقویت تفکر انتقادی

اساساً یکی از اثراتِ بنیادین مطالعات فلسفی، تقویت چشم‌گیر تفکر انتقادی است. با تقویت تفکر انتقادی، شخص قادر به ارزیابی همه‌جانبۀ گزاره‌ها، احکام و موقعیت‌های مختلف می‌شود و می‌تواند به ایده‌هایی خلاقانه برای برون‌رفت از این موقعیت‌ها دست بیابد.

بنابراین به‌جرأت می‌توان ادعا کرد که تدریس مناسب و اصولی این درس، نهایتاً بر خلاقیت مهندسیِ مهندسان هم تأثیر خواهد داشت. به این معنا که مهندسان، در طی فرآیندِ آشنایی با انواع مکاتب اخلاقی (که همواره بخشی از اخلاقِ مهندسی هست) و استدلال‌های له و علیه این مکاتب، به‌تدریج قوای خلاقانۀ استدلالیِ خود را توسعه می‌دهند.

  • توسعه دیدگاه‌های مهندسان

ازآنجاکه مسائلِ پیش رویِ مهندسان، غالباً مسائلی جزئی هستند، دیدگاهِ آنان نیز به‌تدریج دیدگاه‌هایی محدود و جزئی می‌شود. اما اخلاق مهندسی می‌تواند دیدگاه‌های صرفاً تکنیکیِ مهندسان را، به دیدگاه‌هایی وسیع‌تر که در آن تبعات اخلاقی و اجتماعی هم لحاظ می‌شود ارتقا دهد. این توسعۀ دیدگاه، نهایتاً منجر به تولیداتی با امنیت بیشتر و با همخوانیِ عمیق‌تر با فرهنگ و جامعه‌ای می‌شود که آن مصنوع تکنولوژیک قرار است در آن بافت به کار گرفته شود.

  1. اخلاق مهندسی در ایالات‌متحده

به‌جرأت می‌توان گفت آموزش‌هایِ علوم انسانی به‌طورکلی و آموزشِ اخلاق مهندسی به‌طور جزئی اهمیتِ زیادی در نظامِ آموزشِ مهندسی آمریکا دارد. برای درک و دریافت این اهمیت، نگاهی می‌اندازیم به کلّیتِ برنامه مهندسیِ دانشگاه‌هایِ آمریکا.

در آمریکا، هیئتی به نامِ هیئت اعتباربخشیِ مهندسی و فناوری[۲] یا به‌اختصار ABET که سازمانی غیردولتی است، وظیفۀ اعتبارسنجیِ آموزشِ عالی در رشته‌هایِ مهندسی را بر عهده دارد. البته علاوه بر آمریکا ۲۷ کشور دیگر نیز با آن همکاری دارند؛ ازجمله روسیه، ترکیه، اسپانیا و اندونزی. اما تمرکزِ اصلیِ ABET در آمریکا می‌باشد که بیش از ۶۰۰ دورۀ آموزشِ مهندسی در این کشور (یعنی تقریباً همۀ دوره‌های آموزشِ مهندسی در آمریکا)، با استاندارهایِ ABET هماهنگ شده‌اند[۳].

اما استانداردهای ABET برای یک دورۀ آموزشِ مهندسی چیست؟ طبقِ گزارش وب‌سایت این سازمان، یک دورۀ آموزشِ مهندسی دوره‌ای سه‌ساله است که به ترتیب زیر اختصاص‌یافته:

  • یک سال و نیم (سه ترمِ تحصیلی) برای دروسِ تخصصیِ مهندسی
  • یک سال (دو ترمِ تحصیلی) برای دروسِ ریاضی و پایه
  • نیم سال (یک ترمِ تحصیلی) برای دروسِ علومِ انسانی ازجمله علوم اجتماعی، اخلاق و فلسفه

ABET در ادامه تأکید می‌کند که یک فارغ‌التحصیل رشتۀ مهندسی بایستی ۷ ویژگی داشته باشد تا بتواند استاندارهایِ اعتبارسنجیِ این سازمان را پشت سر بگذارد؛ موردِ چهارم و پنجمِ این ویژگی‌ها عبارت‌اند از:

  • توانایی برقراریِ ارتباط با طیفِ گسترده‌ای از مخاطبان؛
  • توانایی شناسایی و تحلیلِ مسئولیت‌هایِ اخلاقی و حرفه‌ای در موقعیت‌های مهندسی و انجامِ قضاوت‌های آگاهانه

بنابراین مشاهده می‌شود که آموزش‌های مرتبط با اخلاق مهندسی، یکی از اجزایِ اصلیِ دوره‌های آموزشِ مهندسی در آمریکا بوده و صرفاً یک عنوانِ تزئینی محسوب نمی‌شود.

در یکی از گزارش‌های بسیار مفصل و معروف دربارۀ ارزیابیِ آموزشِ مهندسی آمریکا به نام گزارشِ گرینتر[۴] _ این گزارش که حاصل تحقیقات و مطالعاتی جامع بوده، تأثیرِ زیادی بر روندِ طراحیِ دوره‌هایِ آموزش مهندسی در آمریکا داشته است _ به‌صراحت تأکید شده که آموزشِ دروسِ علوم انسانی، اجتماعی و اخلاقی، اهمیت بسزایی در آموزش‌هایِ مهندسی دارد.

[۱] http://www.mehrnews.com/news/1596089/

[۲] Accreditation Board for Engineering and Technology.

[۳] Wikipedia/ABET

[۴] Grinter report

ادامه دارد …

0

افزودن دیدگاه

لطفا دیدگاه خود را بنویسید
لطفا نام خود را وارد کنید

دو × یک =