اخلاق مهندسی

دلایل رشدنیافتگی اخلاق مهندسی در ایران و پیشنهادهایی برای رفع آن-۲

تخمین زمان مطالعه: ۵ دقیقه


در بخش اول یادداشت، با توجه به ساختار دوره‌های مهندسی در آمریکا تفاوت‌های عمدۀ آن با ساختار آموزش مهندسی در ایران مشخص‌شد. همچنین به برخی فواید و تبعاتِ مثبت تدریس اخلاق مهندسی برای مهندسان ومقایسۀ جایگاه و وضعیت این مباحث در ایران و ایالات‌متحده پرداخته شد.

در بخش دوم، به دلایل عمدۀ عقب‌ماندگی آن در ایران اشاره‌کرده و پیشنهادهایی جهت رفع این نقیصه ارائه می‌شود.


  1. اخلاق مهندسی در ایران

در ایران، طولِ دوره‌های مهندسی، مثل تمامِ دوره‌های دیگر در علوم انسانی یا علوم پایه، ۴ الی ۶ سال هست و البته اخلاق مهندسی در این دوره‌ها، تقریباً از هیچ جایگاهی برخوردار نیست!

پیش از ارائۀ جزئیات، یادآوریِ این نکته بد نیست که نظامِ آموزشِ عالی در سطحی کلان و نظامِ آموزش مهندسی _ یا علوم پایه و یا علوم انسانی_ در سطح جزئی‌تر، نظامی صلب و انعطاف‌ناپذیر است.

سرفصل‌های دروسِ مهندسی، در اغلب موارد یک یا دو دهه قبل تصویب‌شده‌اند که با توجه به پیشرفت بسیار سریع فناوری در جهان، قطعاً توجیه‌ناپذیر است. از همین ابتدا وضعیت اخلاق مهندسی را هم می‌توان حدس زد.

تا آنجا که مؤلف اطلاع دارد، جز در دانشکدۀ مهندسی برق دانشگاه صنعتی شریف که درس اخلاق مهندسی و محیط‌زیست جزء دروس اصلی محسوب می‌شود، در هیچ‌یک از دانشکده‌های مهندسی دیگر این درس به‌طور منظم ارائه نمی‌شود.

البته در سال‌های اخیر، سه درس با عناوینِ فلسفۀ علم، تاریخ علم و اخلاقِ مهندسی در بین دروس عمومیِ رشته‌هایِ مهندسی گنجانده‌شده، اما به علّتِ نبودِ مدرسان متخصص در این زمینه، تقریباً در هیچ دانشگاهی ارائه نمی‌شوند.

در ایران، دو مرکز جداگانه و یک فصلنامۀ تخصصیِ علمی – پژوهشی وجود دارد که در این حوزه در حال فعالیت‌اند:

  • پژوهشکده علم، فلسفه و اخلاق مهندسی

این پژوهشکده در اسفندماه سال ۱۳۹۰ در دانشگاه صنعتی امیرکبیر تأسیس شد. اما متأسفانه به دلیل عدم‌حمایت‌ها و توجهات لازم، اواسط سال ۱۳۹۴ به فعالیت‌های خود خاتمه داد.

  • انجمن ایرانی اخلاق در علوم و فناوری[۱]

این انجمن در سال ۱۳۸۳ تأسیس‌شده و تا به امروز در حال فعالیت هست.

  • فصلنامه اخلاق در علوم و فناوري

این فصلنامه که صاحب‌امتیاز آن انجمن ایرانی اخلاق در علوم و فناوری است، از سال ۱۳۸۵ در سطح علمی – پژوهشی، به انتشار مقاله می‌پردازد.

بنابراین و با توجه به این نکات، به‌راحتی می‌توان نوعی خلأ جدی در این حوزه مشاهده کرد.

  1. عللِ رشدنیافتگی اخلاقِ مهندسی

البته مطالعۀ دقیقِ علل و عوامل این رشدنیافتگی نیازمندِ تحقیقی سازمان‌دهی شده و همه‌جانبه است که در ادامه سعی می‌کنیم به‌اجمال، برخی از این علل را مورداشاره قرار دهیم.

  • تلقیِ نادرست از اخلاق

واقعیت این است که برداشت اولیۀ همۀ افراد ناآشنا با مباحثِ اخلاقی از اخلاق، برداشتی نادرست است. اکثر افراد گمان می‌کنند اخلاق عبارت ‌است از یک سری دستورالعمل‌ها و احکامِ ارزشی؛ اگرچه این بخشی از اخلاق است، اما بخشی بسیار کوچک.

آنچه افراد نمی‌دانند این است که اخلاق، بنیادی استدلالی و منطقی دارد و صرفاً در پی ارائۀ دستورالعمل نیست و بخش بزرگی از آن معطوف به تجزیه‌وتحلیل‌های منطقی و زبانی برای وضوح عبارت‌های ارزشی و اخلاقی است. به‌عبارت‌دیگر، برای تقویتِ اخلاقیِ فرد، باید قوای استدلالیِ او را تقویت کرد و این دقیقاً همان کاری است که در اخلاق مهندسی صورت می‌گیرد.

  • انعطاف‌ناپذیریِ ساختار آموزش عالی

متأسفانه ساختار آموزش در ایران ساختاری بسیار صلب است که ورودِ پدیده‌ها و جریاناتِ نوین را بسیار کند و سخت می‌کند. این مسئله فقط در مورد اخلاق مهندسی صادق نیست، بلکه با نگاهی گذرا به سرفصل‌های تخصصی و اصلی رشته‌های مهندسی، به‌خوبی می‌توان به قدیمی بودن آن‌ها پی‌ برد.

  • رشدنیافتگی مطالعات بین رشته‌ای

درحالی‌که تقریباً تمام دانشگاه‌های بزرگ جهان به سمت مطالعات بینا رشته‌ای حرکت می‌کنند، متأسفانه هنوز در کشور ما خطوط و مرزهای دقیقی که رشته‌ها را از هم تفکیک می‌کند، به قوت خود باقی‌اند!

اخلاق مهندسی، نوعاً یک موضوع بین‌رشته‌ای است و تألیفِ متون مرجع در آن، نیازمند همکاریِ همه‌جانبه به‌خصوص بین رشته‌های مهندسی و فلسفه است. اما از یک‌سو دانشکده‌های معدود فلسفه در ایران چنین توانی ندارند، چراکه سرگرم بازی‌های تاریخ فلسفه‌اند؛ و از سوی دیگر، دانشکده‌های مهندسی چنین نیازی در خود حس نمی‌کنند.

  • عدم سرمایه‌گذاری و خلأ مطالعات بومی

عدمِ سرمایه‌گذاری در این حوزه منجر به آن شده که امروز حتی یک متن مرجعِ بومی هم در اخلاق مهندسی وجود نداشته باشد. همۀ متون یا ترجمه هستند، یا گردآوریِ چند متنِ خارجی. برای همین هم همۀ موردکاوی‌ها، مربوط به شرکت‌های بزرگ خارجی است و خبری از موردکاوی‌های بومی نیست.

بنابراین تعریف یک پروژۀ ملی در این زمینه ضروری به نظر می‌رسد. پروژه‌ای که محصول نهایی آن مواد و محتوای آموزشیِ بومی، بر اساس دیدگاه‌های بومی و موردکاوی‌های بومی است.

باید به یاد داشته باشیم که توسعۀ بلندمدت و پایدار، بدون توجه به مباحث اخلاقی – اجتماعی، امری غیرممکن می‌نماید. و لذا با توجه به این نکته و نیز مطالب پیش‌گفته، اهتمام و توجه جدی به این حوزه، ضروری می‌نماید.

منابع:

http://www.mehrnews.com/news/1596089/

Accreditation Board for Engineering and Technology.

Wikipedia/ABET

Grinter report

Iranian Association for Ethics in Science and Technology

http://www.iranethics.ir/

[۱] Iranian Association for Ethics in Science and Technology

http://www.iranethics.ir/

0

افزودن دیدگاه

لطفا دیدگاه خود را بنویسید
لطفا نام خود را وارد کنید

چهار × سه =