اخلاق کاربری

چرا لازم است به اخلاقِ کاربری در دوران تکنولوژی مدرن توجه کنیم؟-قسمت دوم

نویسنده: سیدمرتضی طباطبایی

تخمین زمان مطالعه: ۹ دقیقه


تکنولوژی مدرن دردسر شده است! امروزه به‎راحتی می‎شود در فضای مجازی، با انتشار یک عکس یا فیلم، آبروی کسی را برای همیشه در گستره‎ای به وسعت کل جهان به حراج گذاشت، با گذاشتن کامنتی بی‎ادبانه در صفحه‎ای بین‎المللی، فرهنگ یک ملت را در چشم جهانیان خدشه‎دار کرد، نشان می‎دهد که تکنولوژی، قدرت ما را برای انجام افعال غیراخلاقی فزونی بخشیده است. در بخش دوم این یادداشت، به ضرورت توجه به اخلاق کاربری تکنولوژی مدرن پرداخته شده است.


به نظر می‎رسد اگر توقعات را از مهندسان به سمت کاربران متوجه سازیم، نتایج بسیار عمیق‎تر و کارآمدتری به دست می‎آوریم. این معکوس‎سازی، به سه دلیل ضرورت دارد:

  1. تقاضا، عامل عرضه:

اگر در جامعه، عطشی برای محصولات مخرب تکنولوژیک وجود نداشته باشد، مهندسان و تولیدکنندگان نیز رغبتی به اختراع و تولید چنین محصولاتی نخواهند داشت یا حتی اگر به تولید بپردازند، در صورت مواجهه با سردیِ بازار، از ادامۀ تولید منصرف خواهند شد.

این در حالی است که اگر مصرف‎کنندگان خواستارِ چنین محصولاتی باشند، عرضه‎کنندگان قابل‌کنترل نیستند و تکنولوژی موردنظر، اگر نه از در از پنجره وارد خواهد شد. برای مثال، اگر در جامعه‎ای عطش فراوانی برای بازی‎های رایانه‎ای جنگی، خشن و دارای صحنه‎های مستهجن وجود داشته باشد، نمی‎توان امیدوار بود که همۀ برنامه‎نویسان بتوانند در مقابل این تقاضا مقاومت کنند و حتی در صورت کنترل قانونی، در نهایت شماری از بازی‎سازانِ کم‎تعهد تن به ساختِ چنین بازی‎هایی می‎دهند و با توجه به امکانِ تکثیر این بازی‎ها در کمترین زمان ممکن و بیشترین تعداد ممکن، جمع‎آوری آن‌ها نیز امکان‎پذیر نیست.

بنابراین به نظر می‎رسد که اگر فرهنگ‎سازی جدی در این زمینه صورت گیرد تا علاقۀ دوستداران بازی‎های رایانه‎ای، به سمت‌وسوی صحیح جهت‎دهی شود و تقاضا برای چنین بازی‎هایی به حداقل برسد، خودبه‎خود بازی‎سازان نیز به‌سوی ساخت بازی‎های کم آسیب‎تر هدایت می‎شوند.

 البته در این راهکار نیز همانند آنچه فینبرگ می‎گوید، مهندسان و طراحان، تحت تأثیر رفتار مردم به اصلاح رویۀ خود می‎پردازند؛ اما تفاوت مهم این است که در راه‎حل فینبرگ، اعتراض مردم باید از طریق اجتماعات و راهپیمایی‎ها و رفراندوم‎ها به گوش طراحان برسد، اما در راه‎حل پیشنهادی، مردم صرفاً با مصرف نکردن یک تکنولوژی، پیامشان را به تولیدکنندگان القا می‎کنند.

به تعبیر بهتر، راه‎حل فینبرگ شکل و شمایلی سیاسی دارد و نیازمند کاری ایجابی است؛ اما راهکار پیشنهادی این مقاله، ماهیتی کاملاً اخلاقی و فرهنگی دارد و صرفاً رفتاری است سلبی و کم‎هزینه.

روشن است که راهکار فرهنگی، دو امتیاز بزرگ بر راهکار سیاسی دارد: اولاً در راهکار فرهنگی، نیازی به فعالیت اضافۀ مردم نیست و صرفِ رعایت اخلاقِ مصرف، به‌صورت تدریجی مشکل را حل خواهد کرد؛ ثانیاً در مقام تأثیرگذاری، این راه‎حل به‌مراتب می‎تواند مؤثرتر باشد؛ چراکه مواجه شدن تولیدکننده با بی‎رغبتی و بی‏‌محلی بازار، یقیناً به تغییر رویۀ او خواهد انجامید.

اما چنین نیست که بلند شدن فریادهای اعتراض مصرف‎کننده، همیشه به ضرر تولیدکننده باشد و چه‎بسا این برخورد، به بیشتر شنیده شدن نام کالا و تبلیغ برای آن بینجامد؛ به‎ویژه آنکه وقتی فعالیتی رنگ و بوی سیاسی به خود می‎گیرد، به سبب وجود انگیزه‎های گوناگون در عرصۀ سیاسی جامعه، اوضاع چندان قابل پیش‎بینی نیست.

ممکن است تولیدکنندگان مزبور، پس از مواجه شدن با اعتراض‎های سیاسی بخشی از افراد جامعه، از کمک دشمنان خارجی، بدخواهان داخلی یا گروه‎های اقلیت ذینفع بهره‎مند شوند و لذا با قدرتی بیشتر به فعالیت خود ادامه دهند؛ همچنین ممکن است با اعتراض افراد یک حزب یا یک گروه مردمی به یک محصول تکنولوژیک، حزب یا گروه رقیب، از سر لجاجت، به دفاع از آن تکنولوژی بپردازد.

چنان‎که با سیاسی شدن بحث پهنای باند و یا شبکه‎های مجازی اجتماعی خارجی و یا حتی بازی‎‎ای همچون «پوکمون گو»، منافع و مضرات واقعی این تکنولوژی‎ها در پسِ دعواهای سیاسی پنهان مانده است و ممکن است کاربران نیز تحت تأثیر جهت‎گیری‎های سیاسی، به استفادۀ بی‎رویه از یک تکنولوژی یا تحریم آن روی آورند و دچار آسیب یا ضرری جبران‎ناپذیر شوند.

  1. نفع شخصی:

 اگر مشخص شود که یک تکنولوژی برای مصرف‎کنندگان و بلکه برای کل محیط‌زیست مخرب است، کدام دسته از افراد بیشتر نگران می‎شوند: مهندسان و تولیدکنندگانی که با تولید آن در کوتاه‎مدت به سود مالی چشمگیر و سود کلان می‎رسند یا مصرف‎کنندگانی که با تهیۀ این تکنولوژی، صرفاً پولی از جیبشان رفته و به جای سود، زیان کرده‎اند؟

به مثال بازی رایانه‎ای مخرب بازگردیم؛ اگر جامعه‎شناسان و روانشناسان، با شواهد علمی نشان دهند که چنین بازی‎هایی، خشونت را در جامعه ترویج می‎دهند و آسیب‎های روانی جبران‎ناپذیری دارند، اغلب تولیدکنندگان، همچنان به سبب منافع شخصی، چنین نتایجی را انکار خواهند کرد و حتی در صورت باور و پذیرش این نتایج، صرفاً نزدیکان و عزیزان خود را از انجام بازی‎های خود منع خواهند کرد.

اما اگر مصرف‎کنندگان، چنین نتایجی را عمیقاً باور کنند و منافع شخصی خود را در نظر گیرند، از خرید آن‌ها چشم‎پوشی خواهند کرد و به سوی بازی‎های جایگزین خواهند رفت. بنابراین، اگر مخاطبِ سفارش‎های اخلاقی و هشدارهای زیست‎محیطی، صرفاً مهندسان و تولیدکنندگان باشند، باید از این افراد ازخودگذشتگی بسیاری را انتظار داشت تا به اصلاح رفتار خود بپردازند.

اما اگر مخاطب چنین سفارش‎هایی، کاربران باشند، تنها لازم است که این سفارش‎ها و هشدارها باورپذیر باشند و کاربر با یقین یافتن به درستی این توصیه‎ها، تلاش خود را در جهت رهایی از این تکنولوژی مخرب به کار خواهد گرفت.

مثال بارز این وضعیت را می‎توان در رفتار مغازه‎دارانی دید که به‌رغم آنکه خودشان سیگار نمی‎کشند و سیگار کشیدن را مضر می‎دانند، اما از فروش آن دریغ نمی‎کنند؛ بنابراین پیداست که این فروشندگان (که در این مثال با مهندسان و تولیدکنندگان قابل مقایسه هستند)، هشدارهای پزشکان دربارۀ سیگار را باور کرده‎اند، اما به سبب در نظر گرفتن منافع شخصی، صرفاً از مصرف شخصیِ آن چشم پوشیده‎اند نه از فروش آن.

کوتاه سخن اینکه اگر بپذیریم نوع انسان‎ها بیش از آنکه به فکر منافع دیگران باشند، منافع خودشان را در نظر می‎گیرند، بنابراین معقول است که مخاطب خود را در بحث رعایت اصول اخلاقی مربوط به تکنولوژی، کاربران بدانیم و نه مهندسان.

  1. اهمیت نحوۀ مصرف:

 چنین نیست که اگر مهندسان در ساخت تکنولوژی نهایت دقت را به خرج دهند، لزوماً مشکل حل شود. بسیاری اوقات، اساس مشکل، صرفاً از نحوۀ مصرف است و نه از نوع تکنولوژی. برای مثال، ممکن است یک بازی رایانه‎ای، همۀ استانداردهای لازم را اخذ کرده باشد و سازندگان آن به همۀ آسیب‎های احتمالی اندیشیده باشند و بازی‎ای بدون آسیب یا کم آسیب تولید کرده باشند.

بااین‌حال، بسیار محتمل است که نحوۀ مصرف، بازهم مخاطبان را دچار مشکلاتی کند. برای مثال، اگر این بازی که مربوط به بازۀ سنی ۱۵ سال به بالاست، با بی‎مبالاتی والدین ‎در اختیار کودکان قرار گیرد، یا اگر در انجام این بازی، افراط شود و شب و روزِ کاربر را به خود اختصاص دهد، یا اینکه کاربر هنگام بازی، فاصلۀ لازم را با صفحۀ نمایش حفظ نکند، چگونه می‎توان با اصلاح تکنولوژی، مشکل را حل کرد؟

این دست مشکلات را می‎توان در کاربریِ سایر انواع تکنولوژی‎ها، همچون استفادۀ ناصحیح از وسایل حمل‌ونقل شخصی، شبکه‎های اجتماعی مجازی، تلویزیون و ماهواره و حتی مطالعۀ سایت‎های خبری اینترنتی مشاهده کرد. بنابراین هرچقدر هم که مهندسان و مخترعان و برنامه‎نویسان و طراحان و تولیدکنندگان و ناظران حکومتی، دقت به خرج دهند و مسئولیت‎پذیر باشند تا زمانی که مردم به نحو صحیح و اخلاقی از یک تکنولوژی استفاده نکنند، امید چندانی به بهبود اوضاع کنونی نیست.

 در این سه استدلال نشان داده شد که اولاً مهندسان و تولیدکنندگان، صرفاً پیرو خواسته‎های کاربران هستند، نه حاکم بر خواست آنان؛ ثانیاً هشدارهای اخلاقی، عملاً در کاربران تأثیرگذاری بیشتری دارد تا در تولیدکنندگان و ثالثاً آنچه در جلوگیری از تبعات تکنولوژی مدرن بیشترین اهمیت را دارد، نحوۀ مصرف است و در مرحلۀ بعد، البته نحوۀ تولید هم مهم است.

بر اساس این سه استدلال، می‎توان گفت اخلاقِ کاربری دارای ضرورتی روزافزون و حیاتی است و بر اخلاق مهندسی، طراحی و تولید اولویت دارد. اما اینکه مؤلفه‎های این اخلاق چیست و چگونه می‎توان الگوی اخلاق کاربری را به گونۀ کارآمد و اثربخش به مردم آموزش داد، خود نیازمند بحثی جداگانه و تفصیلی است.

بنابراین پر بیراه نیست که گفته شود یکی از اصلی‌‏ترین مسائل در علوم انسانی و به‎ویژه در رشته‎هایی همچون فلسفۀ اخلاق، علوم تربیتی، روانشناسی و جامعه‎شناسی، باید توجه به اقتضائات اخلاقی تکنولوژی مدرن و چگونگی آموزش اصول اخلاقی به کاربران باشد؛ تا حدی که لازم است کارگروه‎های فراوان تخصصی دغدغه‎مند و متعهد، مشغول مطالعۀ جدی و عمیق در این زمینه شوند و دستاوردهایشان را در اختیار سیاست‌گذاران و مقامات مسئول دولتی در نهادهای آموزشی و تبلیغی قرار دهند.

منابع

Feenberg, Andrew (2005), “Critical Theory of Technology: An Overview”, Tailoring Biothechnologies, Vol. 1, Issue 1, pp. 47-64.

Kaczynski, Theodore (2008), Technological Slavery, introduction by: David Skrbina, Port Townsend Washington, Feral House.

Nasr, Seyyed Hossein (2007), Islam, Science, Muslims and Technology, Al-Qalam publishing, Sherwood Park, Canada.

Wetmore, Jamson M. (2007), “Amish Technology: Reinforcing Values and Building Community”, IEEE Technology and Society M


بخش اول این یادداشت را اینجا بخوانید.

چرا لازم است به اخلاقِ کاربری در دوران تکنولوژی مدرن توجه کنیم؟-قسمت اول

0

افزودن دیدگاه

لطفا دیدگاه خود را بنویسید
لطفا نام خود را وارد کنید

14 − 11 =