فناوری و روان شناسی

چاقی، روانشناسی و تکنولوژی در گفت‌وگو با مسعود مقدس‌زاده بزاز


اشاره: این روزها چاقی و حواشی آن به یکی از دغدغه‌های روزمرۀ زندگی انسان‌ها بدل شده است. چاقی و درمان آن در وهلۀ نخست امریست که که در حوزۀ سلامت تن، پزشکی، علم تغذیه و یا تربیت بدنی تعریف می‌شود. اما سویۀ روانشناختی بحث تغذیه نیز مدتی است که در کشور ما مورد توجه قرار گرفته  است. در کلینیک‌های درمان چاقی استفاده از مشاوره‌های روانشناختی به امری رایج بدل گشته است. «مسعود مقدس‌زاده بزاز» دانشجوی سال آخر دکترای رشته روانشناسی در دانشگاه فردوسی مشهد، اما در تز دکترای خود از زاویۀ دیگری به پیوند مبحث درمان چاقی و رویکرد روانشناختی نگریسته است. او یک نرم افزار کاربردی تلفن همراه طراحی کرده که می‌تواند به عنوان مکمل روانشناختی رژیم و ورزش در درمان چاقی به کار آید. از او دربارۀ این نرم افزار و خدمات روانشناختی در فضای فناوری اطلاعات و تکنولوژی پرسیده‌ام که حاصل آن گفتگوی پیش روست.

گفت‌وگو کننده: سمیه موسوی

تخمین زمان مطالعه: ۷ دقیقه


اجازه بدهید ابتدا کمی دربارۀ این نرم‌افزار و ایدۀ اولیه طراحی آن صحبت کنیم.

این اپلیکیشن بخش پایانی تز دکترای من هست که قرار هست پس از گذراندن مراحل آزمایشی به عنوان یک محصول معرفی شود. من در دوره کارشناسی ارشد همین رویکرد را بر روی رژیم‌گیرندگان ناموفق به عنوان موضوعی از روان شناسی بالینی و سلامت پیگیری کردم. در این زمینه کارهای مشابهی در اروپا و آمریکا بر روی افرادی که معتاد به الکل، مواد مخدر یا داروهای روانگردان بودند، انجام شده بود. مطالعات قبلی نشان داده است که در همۀ این موارد زمینه‌های شناختی مشابهی وجود دارد و این امر جرقۀ ابتدایی شکل‌گیری این حرکت بود. ما یک برنامه تمرینی مشابه را که توسط استاد راهنمای من در انگلیس برای تز دکترایش در زمینه درمان اعتیاد به الکل پیاده شده بود، برای رژیم گیرندگان ناموفق تطبیق دادیم. این برنامه یک تمرین شناختی تحت ویندوز بود که نتایجش هم در نشریات بین‌المللی چاپ شد. تاثیر این برنامه تمرینی در این بود که افراد بتوانند رژیم‌شان را حفظ بکنند.

در دورۀ دکتری نیز همین خط مطالعاتی را پیگیری کردم. اما فوریت‌ها و اقتضائات زندگی امروز به آن برنامه اضافه شد. در حوزۀ کار روانشناسی یکی از معضلاتی که مراجعین ما دارند یکی بُعد مسافت هست و دیگری کمبود وقت. تفاوت درمان روانشناختی با درمان پزشکی در این هست که کاری زمانبَر هست. هیچ‌وقت کسی در یک جلسه نتیجه نمی‌گیرد. برای همین ما به این سمت رفتیم که ببینیم می‌توانیم خدمات روان شناختی را از راه دور ارائه کنیم؟ در این اپلیکیشن ما سعی کردیم آن شرط حضور مراجع را برداریم. البته در ابتدای کار چون این اپلیکیشن در مراحل تحقیقاتی هست، ناچاریم اعتبار نتایج را از طریق اعتباریابی آن با برخی تست‌های معتبر قبلی بسنجیم. به همین خاطر سه مرحله تست حضوری هم برای شرکت کنندگان گذاشته‌ایم. اما گام بعدی ما این هست که اگر نتایج به ما نشان داد که آن آیتم مورد توجه ما یعنی سوگیری توجه اصلاح شد، دیگر تست‌های حضوری را حذف کنیم. یا اگر ایتمی را بخواهیم بسنجیم آن را روی خود اپلیکیشن سوار ‌کنیم. در این حالت این اپلیکیشن برای همه دنیا قابل استفاده هست.  قسمتهای نوشتاری هم می‌تواند به زبان انگلیسی ترجمه بشود که قابل استفاده برای افراد انگلیسی زبان هم باشد. گام بعدی‌مان این هست که خود نرم افزار را یک پکیج کامل بکنیم. در این صورت افراد پیش از اجرای تمرین و پس از آن و در یک دورۀ پیگیری می‌توانند داده‌های خودشان را ثبت کرده و روند آن‌ها را پیگیری نمایند.

درباره محتوا و پایۀ روان شناختی این کار می‌شود توضیح بدهید؟ آیا واقعاً ارائۀ خدمات روان شناختی از راه دور ممکن است؟

ما شواهد علمی معتبر داریم که از ارائه خدمات روان شناختی آنلاین حمایت می‌کنند. خود انجمن روان شناسی آمریکا بخشی از فعالیت‌هایش را به شواهد مربوط به تکست‌تراپی، ای‌تراپی، آنلاین‌تراپی یا دیستنس‌تراپی اختصاص داده است. در حال حاضر برخی از رویکردهای بسیار عمیق روان شناختی هم گاه دارند از درمان تلفنی یا آنلاین استفاده می‌کنند. در واقع اگر بخواهیم خدمات روان شناختی یا نیاز مردم به خدمات روان شناختی را سطح‌بندی بکنیم، مثل یک طیف می‌ماند که از لایه‌های مختلف تشکیل شده است. امروزه کمتر کسی را می‌توان پیدا کرد که مدعی باشد من همۀ لایه‌های کار روان شناختی مراجعینم را با همین رویکردی که به آن معتقدم به تنهایی حل می‌کنم. در واقع مراجع ممکن است مشکلی داشته باشد که با یک سطح مداخله قابل حل است و مشکل دیگرش با سطح دیگری از مداخله. مثلاً ممکن است مراجعی دچار اضطراب سخن گفتن در جمع است و دو ماه دیگر جلسه دفاع پایان‌نامه دارد. این مراجع  از روان شناس می‌خواهد یک راه حل کوتاه مدت برایش ارائه کند. همین مراجع ممکن است در زمان دیگری به روان شناس مراجعه کرده و به او بگوید که از زندگی‌اش لذت نمی‌برد. این معضل سطح دیگری از مداخله را می‌طلبد. پس نیاز مراجعین حتی برای یک فرد ممکن است از زمانی به زمان دیگر فرق بکند.

در واقع همۀ مشکلات با شیوه‌های آنلاین قابل درمان نیستند. علاوه بر این، این درمان‌ها برای برخی از افراد قابل ارائه است نه برای همه. اما بنیان این مداخلات برمی‌گردد به فاکتورهایی که در اثرگذاری مداخلات روان شناختی می‌توانیم آن‌ها را دنبال کنیم. یکی از فاکتورهایی که در مداخلۀ روان شناختی بسیار مهم است، مقولۀ ارتباط است. طبیعتاً ارتباطی را که من از طریق نوشتار یا درمان آنلاین با مراجعم برقرار می‌کنم قابل مقایسه با ارتباط ناشی از برخورد رودررو و چهره به چهره نخواهد بود. اما بعضی وقت‌ها ممکن است همین سطح از ارتباط هم کافی باشد. یکی از مراجعین من خانمیست که تازه زایمان کرده و نمی‌تواند فرزندش را پیش کسی بگذارد و امکان حضور ندارد. اگر من بخواهم فقط به قواعد خودم پایبند باشم باید به مراجع بگویم شرط رابطۀ درمانگرانه این هست که من در دفترم بنشینم و تو هر هفته بیایی این‌جا و ارتباط چهره به چهره داشته باشیم. اما اگر چنین کاری بکنم، مراجعم را از خدمات محروم کردم. در این‌جا اگر نمی‌توانم سطح مطلوب را ارائه بدهم ولی سطح کافی را می‌توانم داشته باشم. این خدمات حداقلی می تواند از طریق تکست‌تراپی باشد، یا خدمات آنلاین یا …

عنصر دیگر، آگاهی‌بخشی در درمان است. ما در مداخلات روانشناختی گاهی عنصر آگاهی بخشی داریم. یعنی اطلاعاتی را به مراجعمان می‌دهیم. شیوه‌های آنلاین در بخش آگاهی دادن و اطلاع دادن می‌توانند قابل استفاده باشند. ولی این مهم است که چون این موضوع پدیده‌ای نو هست، ما با همۀ لوازم و ملاحظاتش به آن ورود کنیم. به این معنا که دقیقاً همانطور که نکات ریزبینانه و همه‌جانبه‌ای که دربارۀ رابطۀ درمانجو و درمانگر در کتاب‌های روان شناختی ذکر شده و آموزش داده می‌شود، در زمینۀ ارتباط درمانگرانه از راه دور هم ما چارچوب‌هایی را داشته باشیم. عنصر سوم درمان، جنبه حمایتی آن هست. اگر فقط جنبه حمایتی درمانگر ولو حضور مجازی می‌تواند به یک فرد کمک کند که از یک موقعیت بحرانی با آسیب کمتری عبور کند، چرا از این امکان استفاده نکنیم؟ با توجه به این سه موضوع، به نظر من باید هم خود روان‌شناس‌ها و هم جامعه از ایده‌آل‌گرایی دست بردارند و به اثرگذاری بیشتر بیندیشند.

در علوم انسانی و به طور خاص روان شناسی بحت سر رابطۀ انسان با انسان هست. در حال حاضر شرایط زندگی به‌گونه‌ای شده که ما بسیاری از رابطه‌هایمان را بر اساس فضاهای آنلاین و شبکه‌های اجتماعی پیش می‌بریم. اما در بحث اپلیکیشن در واقع رابطۀ انسان با ماشین مطرح هست. از مزایای چنین خدماتی گفتید و از نقاط کوری که روان شناسی در بستر تکنولوژی نمی‌تواند پاسخگو باشد. آیا برای مقابله با این نقاط کور در آینده چشم‌اندازی می‌بینید؟

من در پرسش قبلی مداخلات روان شناختی را با توجه به نیاز افراد سطح‌بندی کردم. بیایید در این زمینه نوع دیگری از درجه‌بندی را انجام دهیم: درجه‌بندی براساس عمق مداخله. ما در روان شناسی رویکردی به نام شناخت‌درمانی داریم. در این رویکرد اعتقاد بر این است که باورها و عقاید بنیادین است که هیجانات را شکل می‌دهد؛ هیجاناتی که دلیل مراجعه به روانشناس می‌شوند. در دیدگاه شناختی به این باورها محتوای شناخت گفته می‌شود. اما برای این که این محتواها به هیجان و رفتار تبدیل بشوند، پردازشی در مغز صورت می‌گیرد که این مسیر و فرایند پردازش اطلاعات هم خودش می‌تواند محل انحراف، اختلال، و یا حتی مداخله باشد. بر این اساس برخی مداخلات شناختی شکل گرفته‌اند که معتقدند با تغییر مسیر پردازش و تعدیل سوگیری‌های آن هم می‌توان تغییراتی را در هیجان و رفتار فرد ایجاد کرد، حتی اگر کاری به محتوای شناخت او نداشته باشیم. اپلیکیشن‌هایی مثل اپلیکیشنی که ما طراحی کرده‌ایم تابع این منطق است.

به عبارت دیگر، بخش‌های مختلف روان و مغز ما به کمک مسیرهایی به هم متصل شده‌اند. در طول زمان بر اساس الگوهای رفتاری، ممکن است یک مسیر خاصی در آن‌ها شکل گرفته باشد. مثلاً هر بار ما یک تصویر را می‌بینیم مثل تصویر یک خوراکی پر کالری، این مسیر مثل یک دومینو طی می‌شود. به مهره اول دومینو ضربه می‌خورد و این مسیر طوری شکل گرفته که خروجی‌اش از آن طرف دومینو یک رفتار خاص بوده، مثلاً خوردن. این‌گونه اپلیکیشن‌ها روی محتوای شناخت فرد کار نمی‌کنند و روی مسیر کار می‌کند تا یک جایی در طول مسیر، یکی دو تا از این دومینوها را عوض کنند. این تغییر چون نه در محتوا بلکه در مسیر انتقال اتفاق می‌افتد، سطحی هست و زودتر نتیجه می‌دهد و از این رو نمی‌تواند جایگزین درمان شناختی می‌شود. در نتیجه این اپ‌ها تنها مکمل و تقویتی هستند و جایگزین درمان، رژیم یا ورزش نیستند.

 


بخش دوم و پایانی این گفتگو را در سایت بردار، در لینک زیر بخوانید:

اپلیکیشن چاقی ؛ روان شناسی و هزینه های سلامت ؛ گفتگو با دکتر بزاز _ بخش دوم

افزودن دیدگاه

لطفا دیدگاه خود را بنویسید
لطفا نام خود را وارد کنید

سیزده + 6 =