اشتغال و بیکاری علوم انسانی

یعقوب انتظاری از اشتغال و بیکاری علوم انسانی گفت؛

تحلیلی بر وضعیت مهارت و اشتغال فارغ‌التحصیلان علوم انسانی در چهار دهه گذشته

به گزارش بُردار؛ وضعیت علوم انسانی در چهار دهه گذشته چگونه بوده است؟ وضعیت اشتغال علوم انسانی در این سال‌ها چطور؟ آیا اشتغال و بیکاری علوم انسانی‌ها تفاوت معناداری با سایر حوزه‌های دانش در ایران دارد؟

این‌ها سوالاتی بود که یعقوب انتظاری در نشست «تحلیلی بر وضعیت مهارت و اشتغال فارغ‌التحصیلان رشته‌های علوم انسانی در چهار دهه گذشته» به آن‌ها پاسخ داد.

دکتر یعقوب انتظاری، دانشیار گروه اقتصاد آموزش عالی در موسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی است که در زمینه‌های تحقیقاتی نظیر «اقتصاد آموزش عالی»، «اقتصاد دانش (اقتصاد علم و فناوری، نوآوری و کارآفرینی»، «توسعه اقتصادی دانش‌بنیان» و «اقتصاد دانش‌بنیان» فعالیت مستمر داشته است.

انتظاری به پشتوانه سال‌ها کار اجرایی در حوزه اقتصاد دانش، سه‌شنبه، ۲۲ آبان‌ماه، در پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی درباره اشتغال و بیکاری علوم انسانی سخنرانی کرد.

اشتغال و بیکاری علوم انسانی در گرو کسب مهارت‌های کلیدی

یعقوب انتظاری برای ورود به بحث یک مدل مفهومی را ترسیم کرد. چارچوب مفهومیِ انتظاری، غایت آموزش عالی را توسعه اقتصادی معرفی می‌کرد. به زعم انتظاری آموزش عالی از طریق توسعه برخی مهارت‌ها و توانایی‌ها در افراد، در نهایت بایستی منجر به توسعه اقتصادی شود. مهارت‌ها و توانایی‌هایی که انتظاری از آموزش عالی انتظار داشت، به قرار زیر است:

  • قابلیت و توانایی یادگیری انسان‌ها
  • قابلیت و توانایی خلاقیت انسان‌ها
  • قابلیت نوآوری انسان‌ها
  • قابلیت کارآفرینی انسان‌ها

این قابلیت‌ها و توانایی‌ها در ادبیات انتظاری، تحت عنوان «قابلیت‌های کلیدی» معرفی شدند؛ که از طریق توسعه سرمایه انسانی و توسعه فناوری، توسعه اقتصادی را موجب می‌شوند.

طرح بحث انتظاری این‌طور آغاز شد که «در ایران، دولت سالانه سهم قابل توجهی از بودجه خود را به دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی تخصص می‌دهد؛ اما بازدهی قابل توجهی به دست نمی‌آورد. در نتیجه، آموزش عالی در ایران کمک شایسته‌ای به توسعه اقتصادی نمی‌کند». از طرف دیگر «افراد و خانواده‌ها نیز بخش عمده‌ای از درآمد خود را صرف آموزش عالی می‌کنند؛ اما بازدهی قابل توجهی به دست نمی‌آورند».

چرا این اتفاق می‌افتد؟ در اینجا لازم بود که انتظاری به دلایلی بپردازد که بر اثر آن‌ها، آموزش عالی منجر به توسعه اقتصادی در ایران نشده است:

  • نرخ پایین مشارکت فارغ‌التحصیلان (به خصوص زنان)در نیروی کار
  • نرخ پایین اشتغال و نرخ بالای بیکاری فارغ‌التحصیلاندانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی
  • اشتغال ناقص فارغ‌التحصیلان دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی در نظام اقتصادی
  • وجود بیکاری پنهان در بین فارغ‌التحصیلان
  • اشتغال نامناسب فارغ‌التحصیلان دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی در نظام اقتصادی
  • عدم تطبیق قابلیت‌های فارغ‌التحصیلان با قابلیت‌های مورد نیاز در نظام اشتغال ایران
  • عدم توسعه قابلیت‌های کلیدی توسط دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی ایران
  • عدم توسعه قابلیت‌های خوب توسط دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی ایران

تاکید و محور سخنرانی انتظاری بر مبنای «قابلیت‌های کلیدی» بود. این قابلیت‌های کلیدی بایستی منجر به دو هدف «خوب زیستن» و «خوب کار کردن» در فارغ‌التحصیلان شوند.

اشتغال و بیکاری علوم انسانی و معضل مهارت‌های انتزاعی

انتظاری همچنین نقبی به مسائل علوم انسانی زد:

  • علوم انسانی چه قابلیت‌هایی را در وجود دانشجویان توسعه می‌دهد؟
  • این قابلیت‌ها چگونه فاغ‌التحصیل را برای بازار کار آماده می‌کند؟
  • فارغ‌التحصیلان علوم انسانی در گذار شغلی با چه چالش‌هایی مواجه می‌شوند؟

وی توضیح داد: «علوم انسانی هم قابلیت‌های تخصصی و هم قابلیت‌های گسترده را توسعه می‌دهد و یک فارغ‌التحصیل علوم انسانی حداقل باید بتواند:

  • تفکر تحلیلی و انتقادی داشته باشد؛
  • خودش را به درستی و روشنی بیان کند؛
  • فلسفه وجودی و ارزش‌های خود را پرورش دهد؛
  • حکمت دریافت شده را مورد پرسش قرار دهد».

که «ماهیت انتزاعی مهارت‌های موکد در برنامه‌های علوم انسانی و اجتماعی درک کارفرمایان از اهمیت و ارزش فارغ‌التخصیلان علوم انسانی برای سازمان را با مشکل مواجه می‌کند».

انتظاری مهارت‌های اشتغال‌پذیری علوم انسانی را نیز در چند محور تشریح کرد:

  • مهارت‌های حل مسئله؛
  • مهارت‌های تفکر انتقادی؛
  • ارتباط شفاهی و نوشتاری؛
  • فهم سیاسی-اجتماعی و میان‌فرنگی؛
  • مهارت‌های بررسی و تحقیق؛
  • مهارت‌های یادگیری؛
  • مهارت‌های مدیریت زمان؛
  • مهرات‌های مدیریت خوداثربخشی؛
  • ابتکار شخصی و توانایی فرد به کار به طور مستقل؛
  • مهارت‌های همکاری و کار جمعی؛
  • خلاقیت (داشتن تصویر بزرگ و تفکر خارج از چارچوب‌های تعریف شده).
اشتغال علوم انسانی ؛ آمارها چه می‌گویند؟

ادامه صحبت‌های یعقوب انتظاری، عضو کمیته برنامه‌ریزی پنجم توسعه آموزش عالی، به آمارها و مقایسه اطلاعات اشتغال و بیکاری علوم انسانی طی چهار دهه گذشته اختصاص داشت.

در جدول یک، نرخ مشارکت نیروی کار طی سال‌های ۱۳۳۵ تا ۱۳۹۵ ارائه شده است. نرخ مشارکت نیروی کار تا سال ۷۵ سیر نزولی و پس از آن با کمی اغماض می‌شود گفت سیر صعودی داشته است.

در نمودار شماره دو، تغییرات نرخ بیکاری کل اعم از فارغ‌التحصیل علوم انسانی و غیر آن مشاهده می‌شود. نرخ بیکاری کل در کشور، از سال ۹۰ در حال کاهش بوده است.

نمودار شماره سه، سهم اشتغال فارغ‌التحصیلان آموزش عالی از کل اشتغال کشور را طی چهار دهه گذشته نشان می‌دهد. بر اساس این نمودار می‌توان گفت سهم اشتغال فارغ‌التحصیلان آموزش عالی همواره در حال افزایش بوده است.

نمودار شماره چهار سهم اشتغال علوم انسانی از اشتغال فارغ‌التحصیلان آموزش عالی را نشان می‌دهد. این سهم، دارای نوسان بوده است که طی یک دهه گذشته می‌توان گفت نرخ ثابتی را به خود اختصاص داده است.

 

نمودار استوانه‌ای شماره یک، نرخ بیکاری فارغ‌التحصیلان رشته‌های مختلف علوم انسانی و اجتماعی را نسبت به بیکاری کل آموزش عالی طی بیست‌ودو سال اخیر نشان می‌دهد. اعداد این نمودار و سیر سعودی نرخ بیکاری در رشته‌های علوم انسانی و اجتماعی، قابل توجه به نظر می‌رسد.

در جدول شماره یک، سهم اشتغال رشته‌های مختلف علوم انسانی و اجتماعی در شغل‌های مختلف ارائه شده است. این آمار مربوط به سال ۱۳۵۵ است.

این آمار را می‌توان با سهم رشته‌ها در اشتغال در شغل‌های مختلف در سال ۱۳۹۵ مقایسه کرد. آمار مربوط به سال ۱۳۹۵ در جدول شماره دو آمده است.

در جدول شماره سه، می‌توان آمار مربوط به سهم اشتغال رشته‌های مختلف علوم انسانی و اجتماعی در صنایع مختلف را مشاهده کرد. این آمار نیز به سال ۱۳۵۵ تعلق دارد.

سهم اشتغال رشته‌های علوم انسانی و اجتماعی در صنایع مختلف در سال ۱۳۹۵ نیز جهت تطبیق در جدول شماره چهار ارائه شده است.

در جدول شماره پنج، آمار مربوط به نرخ بیکاری و مشارکت در رشته‌های مختلف دانشگاهی در دسترس است. آمار این جدول به سال ۱۳۹۰ اختصاص دارد.

نرخ بیکاری و مشارکت در رشته‌های مختلف دانشگاهی در سال ۱۳۹۵ در جدول شماره شش ارائه شده است.

در جداول شماره هفت و هشت می‌توان سهم اشتغال رشته‌های مختلف را در دو سال ۱۳۶۵ و ۱۳۹۵ مقایسه کرد.

گفتنی است نشست دوم تحلیل وضعیت اشتغال و بیکاری علوم انسانی با عنوان «راهبردهای اشتغال در آموزش عالی ایران در برنامه‌های شش‌گانه توسعه بعد از انقلاب اسلامی» سه‌شنبه، ۲۹ آبان‌ماه، در پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی برگزار می‌شود.

نشست «تحلیلی بر وضعیت مهارت و اشتغال فارغ‌التحصیلان علوم انسانی در چهار دهه گذشته» از سلسله‌نشست‌های «بازخوانی تحلیلی چهار دهه علوم انسانی در ایران» است. این نشست‌ها با ایده‌پردازی، هدایت و دبیری مالک شجاعی جشوقانی، به همت دبیرخانه طرح اعتلا و ساماندهی علوم انسانی و به مناسبت چهلمین سال انقلاب اسلامی ایران برگزار می‌شود.

فاطمه مرتضوی/

افزودن دیدگاه

لطفا دیدگاه خود را بنویسید
لطفا نام خود را وارد کنید

11 + 11 =