اعتیاد و رهیافت‌های نوین۱

0
1
درمان اعتیاد

پرونده نوآوری اجتماعی

تکنولوژی و درمان اعتیاد

نویسنده: سمیه موسوی

تخمین زمان مطالعه:  ۷ دقیقه                       


 آمارهای جهانی و داخلی دربارۀ اعتیاد بسیار نگران‌کننده هستند. باوجود همۀ تلاش‌ها چنین به نظر می‌رسد که اعتیاد و مواد مخدر دست بالا را دارند. این موضوع پژوهشگران را بر آن داشته تا دست به دامان تکنولوژی و ماشین‌های هوشمند بشوند. آ‌ن‌ها گمان می‌کنند می‌توان درمان‌های شناخته‌شدۀ روانشناختی همچون درمان شناختی-رفتاری CBT را این بار نه از طریق رابطۀ درمانی چهره به چهرۀ سنتی، بلکه بر اساس رابطۀ میان ماشین و انسان، در درمان اعتیاد به کار برد؛ پیشرفتی که باعث صرفه‌جویی بسیار در پول، وقت و نیروی انسانی می‌شود.


 خیلی دور، خیلی نزدیک

در نگاهِ بسیاری از ما دچارشدن به اعتیاد، خیلی دور و نامحتمل به نظر می‌آید. به باورمان، ما و نزدیکانمان افراد خودآگاهی هستیم که با شیوه‌های حل مسئله آشنایی داریم. ما هیچ‌گاه برای فرار از مشکلات، تجربه‌های جدید یا ناتوانی در «نه» گفتن، خود را گرفتار چنین معضل لاینحلی نمی‌کنیم. از این رو به نظر می‌آید که اعتیاد، خیلی از ما دور است. خوب، شاید برای افرادی مانند ما دانستن برخی آمار بد نباشد؛ بگذارید از این جا شروع کنیم: ۲۰، ۳۰، ۴۰ یا حتی ۱۰؛ اعداد دقیق خیلی مهم نیستند؛ نکتۀ درخور توجه این است که کافی‌ است اراده کنیم تا به یکی از انواع مواد مخدر در شهر خود دسترسی پیدا نماییم. بیشتر از ده تا چهل دقیقه زمان نخواهد برد؛ مواد دلخواهمان در دستان ماست!! این سهل‌الوصول بودن مواد مخدر، باعث آمارهایی این‌چنین در جهان شده‌اند:

به گزارش آمارهای سازمان‌های بین‌المللی، در سال ۲۰۱۴ در حدود ۲۴۷ میلیون نفر در جهان به استفاده از مواد مخدر دست زده‌اند که ۲۹ میلیون نفر از آن‌ها وضعیتی وخیم دارند؛ در حالی که در سال ۲۰۰۱ – ۲۰۰۳ تعداد معتادان جهان ۱۸۵ ميليون نفر بر آورد شده بود که ۳ درصد کل جمعيت جهان را شامل مي‌شده ‌است. مسئلۀ اعتیاد و پیامدهای فراگیر مرتبط با آن، چنان بحران‌زاست که جامعۀ بين‌الملل، قاچاق مواد مخدر و اعتياد را در کنار سه بحران ديگر (هسته‌اي، جمعيتي و زيست محيطي) که بشريت را در قرن حاضر تهديد مي‌کند، قرار داده است.

حال به کشور خودمان باز می‌گردیم؛ برخی منابع تعداد معتادان تمام‌وقت در ایران را ۱ میلیون و ۲۰۰هزار نفر و برخی منابع تا ۲ میلیون نفر ذکر کرده‌اند. طبق آمار رسمیِ سال ۱۳۹۲، حداقل ۱۰ میلیون نفر از ۷۵ میلیون نفر مردم ایران (۱۳ درصد) اعتیاد دائم یا تفریحی داشته‌اند. در کشور ما مصرف سالیانۀ مواد مخدر، ۵۰۰ تن است؛ هر دقیقه ۲ کیلو مواد مخدر، کشف و هر ساعت ۳۰ فروشندۀ مواد مخدر و معتاد دستگیر می‌شوند؛ سن مصرف دخانیات به ۱۲ سال و میانگین سن معتادان به حدود ۲۰ سال رسیده است. همچنین آمارها نشان می‌دهند که بیش از ۶۰ درصد جرائم، با مواد مخدر مرتبط است و بیش از ۶ میلیون نفر تحت تأثیر این مواد هستند. روزانه ۸ نفر در اثر مصرف مواد مخدر جان خود را از دست می‌دهند و ۷۰ نفر نیز معتاد می‌شوند. در سال ۱۳۹۱ حدود ۵۰۰ تن مواد مخدر در کشور و در شش‌ماهۀ نخست سال ۱۳۹۲، تنها در تهران، ۱۲ تن انواع مواد مخدر کشف شد.

اعتیاد و اقتصاد

خوب، اعتیاد همچنان می‌تواند از ما خیلی دور باشد. ۱۳ درصد نسبتِ زیادی است، اما مسلم است که ما جزو ۸۷ درصد باقیمانده هستیم. پس شاید مجبور شویم برای فهم درگیری خود با موضوع اعتیاد، به عنوان یک شهروند پاک، به آمارهای دیگری توجه کنیم: طبق برآوردها هزینۀ اعتیاد در ایران در سال ۹۳ معادل کل اعتبارات عمرانی کشور بوده است. مجموع سالانۀ این ارقام حدود ٣٠‌هزار ‌میلیارد تومان می‌شود؛ حال آن‌که هزینۀ مبارزه با موادمخدر یا پیشگیری از اعتیاد را نیز باید به این رقم اضافه کرد که در مجموع عدد بسیار بزرگی می‌شود. در حالی که کل اعتبار عمرانی کشور در سال ۹۳ حدود ٣٥‌هزار‌ میلیارد تومان بوده است؛ مشاهده می‌شود که تقریباً معادل کل اعتبارات عمرانی در ایران، هزینۀ اعتیاد، اعم از موادمخدر سنتی، سیگار و مواد صنعتی می‌شود. افزون بر آن به گفتۀ مسئولان بهداشتی سالانه فقط ۷هزار‌میلیارد تومان صرف هزینه‌های مقابله با اعتیاد، ازجمله درمان و پیشگیری از آن می‌شود.

امیدوارم توانسته‌ باشم با ارائۀ این آمار و ارقام، نکتۀ مهمی را نشان داده باشم؛ اعتیاد فارغ از آن که مبتلایش باشیم یا خیر، مسئله‌ای است که ریشه‌کنی و مبارزه با آن باید دغدغۀ هر فرد مسئول در جامعۀ بشری باشد؛ البته نهادهای مختلف درگیر این موضوع، چه در جهان و چه در ایران، منتظر ننشسته‌اند تا ما به اهمیت موضوع پی ببریم و به فعالیت در این زمینه مشغول‌اند. اما مسئله این است: «آیا تمامی تلاش‌های انجام‌گرفته در این راستا، توانسته است کمکی به حل مسئله بکند؟» متأسفانه آن‌گونه که آمارها نشان می‌دهد، خیر! اعتیاد همچنان در صدر خبرهاست. پس چه باید کرد؟ این‌جاست که باید به فکر رهیافت‌های نوین بود. رهیافت‌های نوینی که بتواند علاوه بر کاهش هزینه‌های مالی و انسانی سرسام‌آور برای مبارزه و درمان اعتیاد، نتایجی از لحاظ کمی و کیفی به‌مراتب بهتر عرضه کند. درست است؛ همین است؛ مطمئنم شما هم دارید به همان چیزی فکر می‌کنید که من فکر می‌کنم: استفادۀ گسترده‌تر از ماشین‌های هوشمند و فضای مجازی به جای انسان و فضای حقیقی.

ماشین به جای نیروی انسانی

در اینجا تمرکز خود را بر روی استفاده از ماشین در درمان اعتیاد معطوف می‌کنیم. در حال حاضر شیوه‌های روان‌درمانی شناخته‌شده‌ای برای مواجهه با سوء مصرف مواد وجود دارد: درمان شناختی‌رفتاری یا CBT، درمان انگیزش‌افزایی یا  METو سایر درمان‌های دیگر کوتاه‌مدت یا میان‌مدت. روان‌درمانی به نظر یکی از انسانی‌ترین فعالیت‌ها می‌آید که به ارتباط چهره به چهرۀ درمانگر و درمانجو نیاز دارد. این هستۀ مرکزی اثربخشی درمان است. درمان اعتیاد نیز از این قاعده مستثنا نیست. اما در حال حاضر ما با کمبود شدید وقت و نیروی انسانی در این زمینه مواجه‌ایم. در نتیجه مؤسسۀ ملی سلامت در آمریکا و دیگر نهادهای مرتبط با سلامت روان و درمان اعتیاد در این کشور، به‌تازگی پشتیبانی از برخی پژوهش‌ها را برای طراحی و آزمایش سیستم‌های ماشینی‌شدۀ درمان‌های بالینی حمایتی اعتیاد، آغاز کرده‌اند.

یکی از این پژوهش‌ها را برخی محققان در دانشگاه ییل طراحی کرده‌اند که مبتنی بر  CBTبا کمک یارانه است CBT4CBT   http://www.cbt4cbt.co . این نرم افزار بر روی یک جامعۀ هدف سخت یعنی بیماران وابسته به کوکائین که در حال درمان با شبه مواد متادون هستند، اعمال شده است. برنامه، بسیار مستقیم، حسی و دوستانه طراحی شده است و مجموعه‌ای است از بازی‌های آموزشی رایانه‌ای به همراه شش الگوی درمانی؛ این الگوها بسیار به دستورالعمل CBT که قبلاً اثرگذاری آن بر نمونۀ انسانی اثبات شده، نزدیک است. همچنین معرفی مبانی مهمی همچون شناخت و تغییر الگوهای استفاده از مواد، رصد شرایط اشتیاق به مواد، توانایی رد کردن درخواست‌ها برای استفاده از مواد، شناخت و تغییر طرح‌واره‌های ذهنی دربارۀ مواد و ارتقای مهارت‌های تصمیم‌سازی فردی را شامل می‌شود. مهم‌ترین نتیجۀ این نرم افزار مربوط به نسبتِ افرادی است که قادر شده‌اند دورۀ سه‌هفته پاکی را با موفقیت طی کنند: ۳۶ درصد در مقابل ۱۷ درصدِ مربوط به گروه‌های درمانیِ معمولیِ بدون کمک رایانه، موفقیت قابل توجهی است؛ نه؟!

تا این جای کار به نظر می‌رسد، می‌توان به اثرگذاری هوش مصنوعی در بهره‌وری درمان اعتیاد، باوجود همۀ محدودیت‌هایش امیدوار بود. در چند مقالۀ بعدی نمونه‌های دیگری را از تلاش‌های صورت‌گرفته در این حیطه و نتایج آن‌ها ارائه خواهیم کرد؛ پس با ما باشید.

اعتیاد و رهیافت‌های نوین ۲

2+

There are no comments yet