امیر تهمتن و اقتصاد رفتاری

گفتگو با امیرمحمد تهمتن، پژوهشگر در اولین آزمایشگاه اقتصاد رفتاری در ایران

مصاحبه کننده: تمنا منصوری

تخمین زمان مطالعه: ۶ دقیقه


در اقتصاد فرض بر این است که آدم‌ها چیزهایی که دوست دارند، انتخاب می‌کنند و گویی یک رابطۀ یک‌طرفه میان کارکردهای مطلوبیت به سمت انتخاب وجود دارد، اما در روانشناسی شناختی از ناهماهنگی شناختی حرف می‌زنیم که نشان می‌دهد آدم‌ها آن چیزی را که انتخاب می‌کنند، دوست دارند و من سعی می‌کنم دربارۀ زبان‌های مختلف برای سوق‌دادن رفتارها و نقش آن در تصمیم‌گیری مطالعه کنم.


  1. جایگاه اقتصاد رفتاری را به‌عنوان یک‌ رشته در ایران در مقایسه با جهان و دانشگاه‌های خارج از کشور چطور ارزیابی می‌کنید؟

در سیاست‌گذاری‌ها و در سطح اقتصاد کلان هم مانند مبارزه با فقر ردّ پای عقلانیت دیده‌شده که فقرا هم در تصمیم‌گیری‌ها ممکن است دچار خطا شوند. درواقع هم در سطح نظر و هم عمل راهکارهای خوبی داشته‌است. بزرگ‌ترین دانشگاه‌های دنیا در این حوزه وارد شده‌اند. اخیراً دولت‌ها در سیاست‌گذاری‌ها از آن استفاده می‌کنند. کشورهایی مانند انگلستان و دولت اوباما در آمریکا تیم‌هایی راه انداخته‌اند که بنیان‌گذارانش از اقتصاددانان رفتاری بودند و در پی این هستند که به‌ویژه در مورد فقر، از سوگیری‌هایی که باعث می‌شود فقرا در فقر باقی بمانند، جلوگیری کند. اقتصاد رفتاری در حوزه‌های دیگر مانند آموزش، مالیات، جرم و سیاست وارد شده است و علاوه بر اینکه دارد تئوری‌های موجود را عوض می‌کند، در حوزۀ عمل هم مؤثر بوده است. اخیراً در منطقۀ خاورمیانه، کشور قطر کمپینی به‌عنوان nudge unit راه‌اندازی کرده است و به‌تازگی یونان هم به این کمپین پیوسته است.

 در ایران این اتفاق هنوز به تلاش‌های بسیار زیادی نیاز دارد چون در دنیا رویکردهای عقلانی اقتصاد پذیرفته‌شده است اما ما در ایران هنوز این مشکل را داریم. دیگر اینکه دولت انگلیس یا آمریکا بدنۀ قوی در اقتصاد رفتاری دارند و سال‌هاست که دانشجویان ارشد و دکتری در این رشته مشغول به تحصیل هستند و انجمن و مرکز دارند، اما ما هنوز چنین افراد و ساختارهایی نداریم. شاید ۱۰ یا ۱۵ سال طول بکشد؛ البته بخشی از علم اقتصاد در ایران دچار دیدگاه‌ها و سوگیری‌های ایدئولوژیک به‌ویژه در دانشگاه شده است و این در حوزۀ اقتصاد رفتاری آسیب‌زاست. برخی نیز با نداشتن دانش کافی به خودشان اجازه می‌دهند کتاب ترجمه کنند یا کتاب بنویسند و این به بدنۀ اقتصاد ایران ضربه می‌زند. افرادی که در این حوزه در ایران کار می‌کنند، صرفاً علاقه‌مند هستند و تحصیلات مشخص این حوزه را ندارند. از طرف دیگر مقاومت‌هایی وجود دارد در سطح تئوریک؛ چراکه رویکرد اقتصاد رفتاری حدود ۲۰ تا۳۰ سال سابقه دارد و در مقایسه با بدنۀ اقتصاد، علم جوانی است و چندان قابل‌پذیرش نیست.

  1. چه برنامه‌هایی برای آینده دارید؟

در حال تهیۀ گزارشی برای ستاد علوم شناختی هستیم تا بگوییم وضعیت علوم رفتاری در دنیا چگونه است؛ چه دانشگاه‌ها، چه سرفصل‌ها و رویدادهایی در این حوزه وجود دارد. تلاش می‌کنیم یکی از نتایج این گزارش تدوین درس اقتصاد رفتاری برای دورۀ کارشناسی و کارشناسی ارشد باشد. به‌زودی قرار است ژورنال کلاب یا حلقۀ مطالعاتی در دانشکده راه بیندازیم با عنوان «روش‌شناسی اقتصاد آزمایشگاهی» که سعی می‌کنیم روش‌های آزمایشگاهی را که دستاورد اقتصاد رفتاری است، معرفی کنیم و نقدهای اقتصاددانان جدید را بدانیم.

همچنین در حال ترجمۀ کتابی هستم دربارۀ ارتباط اقتصاد رفتاری و سلامت و نقشی که این حوزه می‌تواند در تحلیل رویکردهای عقلانی و نقد آن‌ها و سر آخر کاربرد آن در زندگی روزمرۀ مردم عادی داشته باشد. اینکه چطور می‌شود کاری کرد که مردم کمتر سیگار بکشند یا چطور می‌شود کودکان کار کمتری داشت.

عنوان پایان‌نامۀ من هم «بررسی حساسیت تغییر ترجیحات پس از انتخاب اثرات کادربندی» است. در اقتصاد فرض بر این است که آدم‌ها چیزهایی که دوست دارند، انتخاب می‌کنند و گویی یک رابطۀ یک‌طرفه میان کارکردهای مطلوبیت به سمت انتخاب وجود دارد، اما در روانشناسی شناختی از ناهماهنگی شناختی حرف می‌زنیم که نشان می‌دهد آدم‌ها آن چیزی را که انتخاب می‌کنند، دوست دارند و من سعی می‌کنم دربارۀ زبان‌های مختلف برای سوق‌دادن رفتارها و نقش آن در تصمیم‌گیری مطالعه کنم.

  1. در حال حاضر چه خدماتی به مخاطبان خود ارائه می‌دهید و آن‌ها چگونه می‌توانند با شما در ارتباط باشند؟

در حال حاضر پایلوت آزمایش‌ها در اینجا انجام می‌گیرد اما در آزمایشگاه اصلی پارتیشن‌بندی شده است و حدود ۲۰ کامپیوتر در آن قرار دارد. آزمایش‌های اولیه را اجرا می‌کنیم و منتظر آماده‌شدن سایت هستیم اما برای آزمودنی‌های این آزمایشگاه مبلغی هم در نظر گرفته‌شده است، چون همین کار محرک خوبی برای اطمینان پیداکردن آزمودنی از روند کار و افزایش پاسخ واقعی به ماست.

ما با دوستان در تلاش هستیم که انجمن اقتصاد رفتاری را راه بیندازیم که با حضور اساتید و دانشجوها بتواند به‌طور رسمی به سازماندهی رویدادها، برگزاری برنامه‌ها و پژوهش بپردازد. یکی از ایده‌ها این است که برای مردم عادی توضیح دهیم که در تصمیم‌گیری و قضاوت‌های روزانه‌مان خطاهای بالقوه وجود دارد. در حال حاضر کانالی در تلگرام راه انداختیم که نقطۀ شروعی باشد برای این اطلاع‌رسانی تا با مردم عادی هم ارتباط برقرار کنیم تا دانش اقتصاد رفتاری در آزمایشگاه و دانشگاه نماند و به مردم عادی برای گرفتن تصمیم‌های بهتر و داشتن قضاوت‌های سنجیده‌تر کمک کند. سعی می‌کنیم در حد کانال تلگرام باقی نمانیم و سایتی راه‌اندازی کنیم اما اولویت اول ما این است که به اساتید یا کسانی که در سطح سیاست‌گذاری هستند بفهمانیم که در سطح جهان در اقتصاد رفتاری دارد کارهای خوبی انجام می‌گیرد که به درد کشور ما می‌خورد.

  1. انتخاب این رشته را به چه کسانی توصیه می‌کنید؟

توصیۀ من برای کسانی که می‌خواهند وارد حوزۀ اقتصاد رفتاری و به‌ویژه نورو اکونومیکس شوند، این است که نقش ریاضی و آمار را در این رشته دستِ‌کم نگیرند؛ یعنی نباید این‌طور تصور کنند که به خاطر داشتن زمینۀ روانشناسی این رشته، اثری از ریاضی پیشرفته یا احتمال در آن نیست. اتفاقاً اصلاً نباید شوخی بگیرند چون اقتصاد به‌خودی‌خود پر از ریاضی است؛ اما ازآنجایی‌که می‌کوشد این رشته را با جریان‌های دیگر مطالعاتی در علوم انسانی آشتی دهد و بین‌رشته‌ای باشد، می‌تواند جذاب باشد. منظورم این نیست که کسی که به ریاضی و آمار علاقه ندارد نمی‌تواند وارد این حوزه شود؛ حداقل این است که سخت تر می‌تواند وارد حوزۀ مدل‌سازی شود و ممکن است صرفاً در حوزۀ آزمایشگاهی وارد شود که البته آنجا هم مستلزم دانستن آمار است.

در واقع جذابیت اقتصاد رفتاری در دو سطح است؛ یکی حوزۀ نظری است که می‌تواند علم اقتصاد را یک گام جلوتر ببرد و دیگری عملی که می‌تواند در کنار جامعه‌شناسی و روانشناسی مشکلات واقعی دنیا را با رویکرد آزمایشگاهی حل کند؛ یعنی معتقد است نباید منتظر داده باشیم چون در دنیای واقعی ممکن است سال‌ها طول بکشد تا یک دادۀ رفتاری به دست ما برسد و در این میان ممکن است زندگی میلیون‌ها نفر تحت تأثیر قرار گیرد. بهتر است وارد میدان شویم و با مردم عادی روستا و شهر صحبت کنیم. باید بگویم کسانی می‌توانند وارد این حوزۀ مطالعاتی شوند که واقعاً علاقه‌مند هستند بدانند آدم‌ها چطور تصمیم‌گیری می‌کنند.

  1. در پایان چه منابعی را برای مطالعه و آشنایی با اقتصاد رفتاری پیشنهاد می‌کنید؟

کتاب‌هایی که به فارسی ترجمه‌ شده است و فکر می‌کنم مفید باشد: تفکر سریع و تند از دانیل کانمن، ترجمه فروغ تالو صمدی؛

نابخردی‌های پیش‌بینی‌پذیر که دن آریلی نوشته است. کتاب دیگر سرمایه‌گذاری رفتاری، اثر دکتر نصر اصفهانی، دکترای اقتصاد دانشگاه علامه طباطبایی و همکار من در همین آزمایشگاه است.

خودم نیز در حال ترجمۀ کتاب «تلفیق سرمایۀ انسانی با رشد انسانی» هستم که به‌زودی از سوی انتشارات دانشگاه تهران منتشر خواهد شد و برخلاف کتاب‌هایی که نام بردم، برای مخاطبان دانشگاهی در نظر گرفته‌شده است.

قسمت اول مصاحبه را می توانید اینجا ببینید:

اقتصاد رفتاری؛ قواعد سرانگشتی برای ما تصمیم می‌گیرند یا عقلانیت؟ قسمت اول

 

2+

افزودن دیدگاه

لطفا دیدگاه خود را بنویسید
لطفا نام خود را وارد کنید

شانزده − شش =