اندیشکده ها و علوم انسانی

اندیشکده هایی که به طور رسمی به یک دانشگاه وابسته هستند، معمولاً به عنوان مرکز یا نهادی که بر «علوم اجتماعی» متمرکز است فعالیت می‌کنند. ایران اولین گام‌های خود را در این زمینه برداشته است.

نویسنده: تمنا منصوری

تخمین زمان مطالعه: ۶ دقیقه


یکی از ساختارهای رایج در سازمان‌دهی اندیشکده ها، برخورداری از وابستگی دانشگاهی است. به عبارت دقیق‌تر، اندیشکده های دارای وابستگی، سازمان‌های تحقیقاتی هستند که پیرامون پژوهش در زمینۀ سیاست عمومی فعالیت می‌کنند و از نظر مدیریتی، اجرایی، مالی، حقوقی یا قانونی به یک سازمان وابسته هستند.


در مقولۀ «وابسته» می‌توان چهار نوع خاص از این سازمان‌ها را از هم تمییز داد که عبارت است از:

  • نیمه‌وابسته
  • تحت حمایت دولت
  • خصوصی، انتفاعی
  • دانشگاه‌محور

این دسته‌بندی که در کتابی به نام «اندیشکده ها و سیاست عمومی در ایالات متحده» نوشته مک گان (۲۰۰۷) آمده است، اندیشکده های مستقر در دانشگاه را این‌طور تعریف می‌کند: اندیشکده هایی که به طور رسمی به یک دانشگاه یا کالج وابسته هستند و معمولاً به عنوان مرکز یا نهادی که بر «علوم اجتماعی» متمرکز است، ظاهر می‌شوند. ویژگی‌های نوعیِ این دسته از اندیشکده ها به شرح زیر است:

  • به یکی از گروه‌های دانشگاهی وابسته هستند، هرچند برخی از آنها واحدهای مستقلی در درون دانشگاه هستند که کادر پرسنلی خود را از یک یا چند گروه تأمین می‌کنند؛
  • بخش اعظم آنها عموماً در گروه‌های علوم سیاسی، امور بین‌الملل، اقتصاد، تاریخ و سیاست عمومی یافت می‌شوند؛
  • خروجی‌هایشان بیشتر از آنکه بر تحلیل مشکلات سیاست متمرکز باشد، کانون توجه خود را بر پیگیری دانش به خاطر خود دانش قرار می‌دهد؛
  • با مطالبات ابتدایی اما متضاد تدریس و حق تصدی در کشاکش است؛ مطالباتی که می‌کوشند از نوع متداول سیاست عمومی که تصمیم‌گیران پیش می‌گیرند، فاصله بگیرد.

از اولین نمونه‌های اندیشکده های دانشگاهی در آمریکا می‌توان به [APRC [1 یا  مرکز پژوهش‌های آسیا و اقیانوسیه اشاره کرد که در سال ۱۹۷۷ در دانشگاه استنفورد تأسیس شد. این مرکز بر تولید پژوهش‌هایی با درجۀ اهمیت ماندگار در حوزه‌های علوم اقتصاد، سیاسی، فناوری، راهبردی و اجتماعی متمرکز است.

جامعۀ همکاران برای علوم انسانی

این اندیشکده را گروهی منتخب از ۱۰ محقق مقطع پسادکترا و ۱۰ عضو هیئت علمی، برای تحقیقات علوم انسانی در سراسر دانشگاه کالیفرنیای جنوبی تشکیل داده‌اند که از پاییز سال گذشته آغار به کار کرده است. هدف از این اندیشکده که «جامعۀ همکاران برای علوم انسانی» نام دارد، حمایت از محققان سال اول در بالاترین سطح، به رسمیت شناختن مرتبۀ عالی هیئت علمی و تقویت تعامل و تبادیل ایده در چندین رشته است.

عملکرد این جامعه تا حدی به صورت یک اندیشکده و بخشی به صورت یک آزمایشگاه فکر است؛ فضایی که دانشگاهی‌های جوان می‌توانند تحقیقات خود را با گسترۀ وسیع‌تری از همکاران، یعنی بیشتر از زمانی که تنها به رشتۀ خودشان محدود می‌شد، به اشتراک بگذارند و متوجه شوند که دیگر رشته‌ها چگونه در حال انجام پژوهش‌های خود هستند. در این اندیشکده اعضای هیئت علمی، محققان مقطع پسادکترا را که به تازگی به این مجموعه پیوسته‌اند، رصد خواهند کرد و با این کار به پیشرفت پژوهش و تبادل فکری داخل محیط دانشگاه کمک می‌کنند.

طراح این طرح ابتکاری، Daniela Bleichmar، استاد گروه تاریخ و هنر دانشگاه کالیفرنیای جنوبی است. به گفتۀ او آنچه پایه‌گذار این جامعه بود، برنامه‌ای است به نام «برنامۀ صاحب‌نظران پیشگام پسادکترا» که در سال ۲۰۱۱ توسط رئیس دانشکدۀ وقت، الیزابت گارت تأسیس شد و توانسته بود در طول بیش از پنج سال، ۲۸ محقق مقطع پسادکترا را به دانشگاه کالیفرنیای جنوبی بیاورد.

حالا این اندیشکده می‌خواهد درخشان‌ترین ستاره‌های نوین در علوم انسانی را جذب کند و با قرار دادن زمان و اعتبار مالی در اختیار آنها بر پیشبرد پژوهش و توسعۀ پیشینۀ تدریس برای آنها تمرکز کند، بدون آنکه وظایف دیگری مانند دستیابی به موقعیت ‌های استاد تمام بودن به این محققان فشار آورد.

درواقع، این اندیشکده می‌خواهد گسترۀ عمل خود را از گذشته فراتر ببرد. درحالیکه برنامۀ پیشین، فضای مناسبی را برای محققان به منظور اسکان یافتن در گروه دانشگاه مورد علاقه خود فراهم کرده بود؛ جامعۀ کنونی همکاران برای علوم انسانی دست به ساخت جماعتی میان‌رشته‌ای زده است تا محققان مختلف بتوانند با یکدیگر ملاقات کنند، به تبادل ایده‌ها بپردازند و فراسوی چشم‌اندازهای یک گروه دانشگاهی خاص، از فرصت‌های با هم آموختن بهره ببرند.

نکتۀ مهم در مورد این اندیشکده، منحصر به فرد بودن در نوع خود است؛ چراکه به عنوان جماعتی فعالیت می‌کند که حامی پژوهش‌های سطح پیشرفته و تبادل عقلانی است. تنها هفت مورد از این محافل را می‌توان در دانشگاه‌های بسیار برجسته آمریکا دید؛ نظیر هاروارد، کلمبیا و پرینستون. دانشگاه کالیفرنیای جنوبی یکی از معدود دانشگاه‌های ساحل غربی آمریکا است که چنین جامعه‌ای را در قالب اندیشکده تأسیس کرده است.

تأکید این طرح ابتکاری جدید بر تقویت علوم انسانی، نقطۀ قوت این برنامه است؛ چراکه به گفتۀ اولین سرپرست این برنامه، توماس هابینک، استاد مطالعات کلاسیک در کالج دورنیسف دانشگاه کالیفرنیای جنوبی، این دانشگاه درحالی می‌کوشد تمامی سطوح علوم انسانی را مورد بررسی و تحقیق و تفحص قرار دهد که سایر سازمان‌ها در این زمینه فعالیت چندانی ندارند. چه‌بسا این اندیشکده بتواند برخی از الگوهای تبیینی رایج در تحقیقات علوم انسانی را به سمت پیشرفت تغییر دهد.

اندیشکده های دانشگاهی ایران

آنچه تاکنون ذکر شد، مقدمۀ مناسبی برای ورود به بحث اندیشکده های خاص یک رشته یا حوزۀ دانشی در دانشگاه یا وابسته به آن است. آنچه با مرور ادبیات موجود در زمینۀ اندیشکده ها و انواع و حوزۀ فعالیت آنها به دست می‌آید، حاکی از آن است که کانون اصلی تمرکز چنین سازمان‌هایی به طور عمده بر مسائل مربوط به سیاست عمومی و روابط بین‌الملل تنظیم شده است و اندیشکده هایی که به طور خاص در زمینۀ علوم انسانی یا اجتماعی فعالیت می‌کنند یا از تعداد انگشتان دست کمتر هستند و یا رسالت و مأموریت نانوشته‌ای در این زمینه دارند و به همین سبب، شناسایی خود را در اقیانوس عظیم اندیشکده های جهان دشوار ساخته‌اند. علاوه بر این، چه‌بسا سازمان‌هایی به طور خودخوانده، خود را به عنوان اندیشکده به رسمیت بشناسند؛ اما بر اساس تعاریف رسمی واجد این نام نباشند.

دو اندیشکده با وابستگی دانشگاهی که می‌توان حوزۀ تخصصی آنها را مسائل مرتبط با علوم انسانی و سیاست‌گذاری عمومی دانست، هر دو در دانشگاه صنعتی شریف قرار دارند که از قضا نه به عنوان قطب علوم انسانی بلکه با محوریت در رشته‌های فنی، مهندسی و علوم پایه تأسیس و اداره می‌شود:

اندیشکده مهاجر، فعالیت خود را از سال ۱۳۸۹ آغاز کرده است و اکنون با برخورداری از سه کارگروه اخلاق و فناوری، علم و دین و علوم انسانی و توسعه می‌کوشد بحث و بررسی‌های اعضای اولیه تشکیل‌دهنده یعنی دانشجویان مهاجر از علوم پایه و فنی-مهندسی دانشگاه شریف به علوم انسانی را با هدف استفاده از ظرفیت‌های اسلامی و ایرانی و توسعه و ترویج پژوهش در زمینۀ مواجهۀ تمدن اسلامی و تمدن غرب به پیش ببرد.

اندیشکده مطالعات حاکمیت و سیاست‌گذاری، که یکی از اهداف خود را ایجاد پل جهت ارتباط دانشگاه صنعتی شریف و حوزه‌های علوم اجتماعی و سیاسی تعریف می‌کند؛ شاید به طور خاص به مباحث علوم انسانی نپردازد، اما به عنوان حلقه‌ای مکمل در روند روبه‌رشد حضور مراکز آکادمیک دانشگاهی کشور میتواند گام خوبی برای حل مسائل عملی عرصۀ عمومی کشور با بهره‌گیری از ظرفیت‌های نخبگان در قالب اندیشکده‌ای دانشگاهی باشد.


McGann, J. G. (2005). Think Tanks and Policy Advice in The US. Foreign Policy Research Institute, Philadelphia, Pennsylvania.

http://societyoffellows.usc.edu/usc-creates-a-think-tank-for-the-humanities/

http://mohaajer.ir/

http://gptt.ir/

[۱] – Asia Pacific Research Center

افزودن دیدگاه

لطفا دیدگاه خود را بنویسید
لطفا نام خود را وارد کنید

پنج × سه =