پیمایش و علوم اجتماعی

باشگاه پرسشگران جوان :سامانۀ جامع پرسشگری در تحقیقات اجتماعی ایران

نویسنده: کاظم حاجی‌زاده

تخمین زمان مطالعه: ۶ دقیقه


پیمایش اگرچه در ایران به وضعیت اسف‌باری افتاده، اما باید توجه داشت که هیچ‌گاه با روش‌های دیگر تحقیق، قابل جایگزینی نیست. در کشورهایی که علوم اجتماعی قوی و کاربردی دارند، ابداع روش‌های جدید (مانند داده‌کاوی که در آن برای مثال از شناسایی واژگانی که در موتورهای جست‌وجو بیشترین تکرار را داشته‌اند به شناخت‌هایی می‌رسند) جا را برای رجوع مستقیم به کنشگران حیات اجتماعی (گروه‌های مختلف مردم) تنگ نکرده است. دقت داشته باشیم که در این گونه جوامع روش‌های مختلف، مکمل یکدیگر می‌شوند، نه جایگزین هم. در امر پژوهش، هر روشی دارای مزایا، معایب و محدودیت‌های خاص خویش است. شکست خوردن پیمایش در ایران را به پای ناکارآمدی این روش تحقیق نوشتن، یک خطای بزرگ علمی است.


محققان اجتماعی‌ای که پیمایش اجرا می‌کنند با تمام وجود می‌دانند مرحلۀ گردآوری داده با چه دشواری‌های فراوانی همراه است. یکی از این مشکلات، به اصطلاح «بستن تیم پرسشگری» است. از چه کسانی دعوت به همکاری کنیم؟ کجا می‌توان به آن‌ها دسترسی داشت؟ چقدر می‌شود به توانایی و امانت‌داری آن‌ها اعتماد کرد؟ و سؤالات دیگری از این دست همیشه ذهن محقق را به خود مشغول می‌دارد؛ به طوری که از اندیشیدن به جنبه‌های علمی اصلی تحقیق (چطور رابطۀ بین واقعیت‌های اجتماعی را کشف کنم؟ از کنار هم گذاشتن این رابطه‌ها چگونه نظریه‌پردازی کنم؟ با یافته‌های پژوهش چه راه‌حل‌های عملی به مسئولان مربوطه می‌توان ارائه کرد؟ و …) باز می‌ماند. پس ما با مسئله‌ای فراگیر مواجه‌ایم: چگونه می‌توان به شکل نظام‌مند به تعداد کافی پرسشگر ماهر دسترسی پیدا کرد و داده‌ها را با بهترین کیفیت ودر کوتاه‌ترین زمان جمع‌آوری نمود؟ تحقیق ما هر مقیاسی که داشته باشد، این چالش به قوت خود باقی است؛ تنها شدت آن تغییر می‌کند.

دانشجویان کارشناسی (به‌خصوص سال‌های دوم و سوم) و کارشناسی ارشد (به‌خصوص سال اول) در صورتی که دوره‌های آموزشی کوتاهی را (مثلاً در قالب یک کارگاه بیست‌ساعته) بگذرانند، جمعیت بسیار مناسبی برای پرسشگری هستند. پرسشگری عموماً یک کار پاره‌وقت به شمار می‌رود که اگرچه در تحقیقات اجتماعی بی‌اندازه حائز اهمیت است، به دانش و مهارت خیلی انبوهی نیاز ندارد (هرچند در حال حاضر پرسشگران ما غالباً به همین جعبه ابزار کوچک نیز مجهز نیستند). بسیاری از دانشجویان با درآمد نسبتاً کمی که از این راه به دست می‌آورند، از پس مشکلات اقتصادی زندگی دانشجویی‌شان بهتر برمی‌آیند؛ اما این نوع کسب و کار یک مشکل بزرگ دارد: این که آن‌ها نمی‌توانند به ثبات شغلی نسبی دست پیدا کنند، زیرا ورودشان به پروژه‌ها به‌صورت اتفاقی و از طریق شبکۀ اجتماعی شخصی‌شان پیش می‌آید. همین مشکل موجب می‌شود که دانش‌آموختگان رغبت خیلی کمتری (در مقایسه با دانشجویان) به «پرسشگری به مثابه شغل» داشته باشند، چون آن‌ها عمدتاً به دلیل تأهل به ثبات اقتصادی بیشتری نیاز دارند.

راه‌حل مسئلۀ فوق، تمرکز عرضه و تقاضا در یک نقطه است، یعنی ایجاد یک بازار. اگر عرضه‌ها و تقاضاهای منفرد بی‌شماری را که در سطح جامعه پراکنده است، کنار هم بیاوریم، به این معناست از طریق سامان‌دهی پرسشگری در تحقیقات اجتماعی کشور، یک چرخۀ اقتصادی مستمر ساخته‌ایم. با تأسیس یک مرکز ملی پرسشگری، همۀ محققانی که به مرحلۀ گردآوری داده می‌رسند، می‌توانند در هر نقطه‌ای از ایران که می‌خواهند، پرسشنامه‌های‌شان را توسط تیم‌های ماهری که هویت شغلی حرفه‌ای دارند، پر کنند. باشگاه پرسشگران جوان جایی است که برای داوطلبان پرسشگری در سراسر کشور بعد از گذراندنِ کارگاه آموزشی، گواهی‌نامه و کارتِ عضویت صادر می‌کند. در این حالت ما به تفکیک استان‌ها و شهرها فهرستی از پرسشگرانی در اختیار داریم که همیشه آمادۀ دعوت به همکاری در پروژه‌های تحقیقاتی‌اند و از نظر صلاحیت علمی و اخلاق علمی به طور نهادی تأیید شده‌اند؛ این معنای واقعی تخصصی‌شدن تقسیم کار در یک جامعه است.

با طراحی یک اپلیکیشن مناسب همۀ اطلاعیه‌های مربوط به پیمایش‌های اجتماعی که نیاز به پرسشگر دارند (شامل جزئیاتی از قبیل ماهیت پژوهش، جمعیت پاسخگویان، بازۀ زمانی، میزان حق‌الزحمه و …) روزانه منتشر می‌شود و اعضای باشگاه به‌راحتی می‌توانند در پروژۀ مطلوب‌شان مشارکت کنند. پرسشگران پس از پایان هر پروژه، بر حسب عملکردشان از سوی کارفرما امتیازدهی می‌شوند و اعضا بر مبنای امتیاز کلِ کسب‌کرده، کارت عضویت متفاوتی دریافت می‌کنند (فرض کنید سه نوع کارت با سه درجه الف و ب و ج تعریف کنیم). پرسشگران فعلی که غالباً هویت شغلی حرفه‌ای ندارند، کنشگران مناسبی برای شاید مهم‌ترین مرحلۀ فرایند پژوهش یعنی گردآوری داده نیستند. تحقق دیدگاه «پرسشگری به مثابه یک شغل و حرفه» به پرسشگران کنونی که کارشان در فهم رایج دانشگاهی، جزو کم شأن و منزلت‌ترین فعالیت‌ها در تحقیقات اجتماعی تلقی می‌شود، هویت تازه‌ای می‌بخشد.

به میزانی که یک سازمان تازه تأسیس با عملکرد مؤثرش اعتبار بیشتری کسب کند، محل رجوع سازمان‌های بزرگ‌تری قرار می‌گیرد. باشگاه پرسشگران جوان در عرض چند سال قادر خواهد بود به نیازهای تحقیقات بزرگ‌مقیاسی که سازمان‌های دولتی و وزارت‌خانه‌ها دارند، پاسخ گوید. به طور مشابه می‌تواند محل رجوع بخش خصوصی و کارخانه‌ها و شرکت‌های بزرگی باشد که به بازارپژوهی و نظرسنجی‌هایی از این دست نیاز دارند. پرسشگرانی که کارت شناسایی یک مرکز مشهور را داشته باشند، بالطبع بیشتر مورد اعتمادِ پاسخگویان قرار می‌گیرند. مردم در حال حاضر نمی‌دانند چقدر می‌توانند به افراد متعددی که برای پر کردن پرسشنامه به ایشان مراجعه می‌کنند، اعتماد کنند. نرخ پاسخ‌دهی در اثر فعالیت پرسشگرانی که خود را نمایندۀ باشگاهی ملی که دارای حسن شهرت است، معرفی می‌کنند، بی تردید افزایش چشمگیری خواهد یافت.

پیمایش اگرچه در ایران به وضعیت اسف‌باری افتاده، اما باید توجه داشت که هیچ‌گاه با روش‌های دیگر تحقیق، قابل جایگزینی نیست. در کشورهایی که علوم اجتماعی قوی و کاربردی دارند، ابداع روش‌های جدید (مانند داده‌کاوی که در آن برای مثال از شناسایی واژگانی که در موتورهای جست‌وجو بیشترین تکرار را داشته‌اند به شناخت‌هایی می‌رسند) جا را برای رجوع مستقیم به کنشگران حیات اجتماعی (گروه‌های مختلف مردم) تنگ نکرده است. دقت داشته باشیم که در این گونه جوامع روش‌های مختلف، مکمل یکدیگر می‌شوند، نه جایگزین هم. در امر پژوهش، هر روشی دارای مزایا، معایب و محدودیت‌های خاص خویش است. شکست خوردن پیمایش در ایران را به پای ناکارآمدی این روش تحقیق نوشتن، یک خطای بزرگ علمی است.

افزودن دیدگاه

لطفا دیدگاه خود را بنویسید
لطفا نام خود را وارد کنید

19 + سه =