“کاربرد جامعه شناسی، نزد ِجامعه شناسان کاربردی است.”

نگاهی به دیدگاه های پیر بوردیو در جامعه شناسی اقتصادی

نویسنده: جمال نیک‌منش

تخمین زمان مطالعه : ۱۰ دقیقه


ورود به زندگی جامعه شناسان کلیدی که رویکرد کاربردی به جامعه شناسی دارند، می تواند ایده های محرکی در اختیار دانشجویان و پژوهشگران تازه کاری قرار دهد که می خواهند از دانش اجتماعی راه حل هایی برای مسائل و مشکلات جاری بسازند. بوردیو یکی از میدانی ترین و فعال ترین جامعه شناسان معاصر است که سراسر زندگی اش توام با دغدغه های اجتماعی کشورش بود.  


تمایز بوردیو با بقیه فقط به «تمایز» نیست

به جای تلاش برای مشخص کردن جایگاه جامعه شناسی اقتصادی بوردیو، بحث این است که تحلیل او از اقتصاد در طول زمان بلندی شکل گرفت. کار او بسیار غنی است و به سمت و سوهای جالبی متمایل می شود، به طوری که ما به صورت موجهی می‌توانیم از جامعه شناسی های اقتصادی بوردیو- در قالب جمع- سخن بگوییم. اگرچه اکثر جامعه شناسان درباره تمایز بوردیو (۱۹۸۶) و تحلیلش درباره مصرف می دانند، آگاهی اندکی از این واقعیت وجود دارد که خود بوردیو در اواخر عمرش بیان داشت که سه اثر عمده درباره موضوعات اقتصادی نوشته است. این آثار عبارت اند از: کار او در الجزایر درباره اقتصاد شرافت و ایمان نیک (دهه های ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰)؛ مطالعه اش درباره اعتبار (۱۹۶۳) و مطالعه اش در مورد اقتصاد خانه های تک خانواری (۱۹۹۹). در این جا، این سه مطالعه معرفی می گردند. این تلاش بوردیو جهت فرمول بندی یک برنامه عمومی برای انسان شناسی اقتصادی در مقاله‌اش موسوم به میدان اقتصادی (۱۹۹۷) است که مبتنی بر مفاهیمی چون میدان، عادت واره و سرمایه می باشد. انتقاداتی به تحلیل بوردیو از اقتصاد وجود دارد که آن ها نیز مورد بحث قرار خواهند گرفت.

جامعه شناسی «ها»ی اقتصادی بوردیو

دلایل متعددی وجود دارد که چرا به جای جامعه شناسی اقتصادی بوردیو، باید از جامعه شناسی های اقتصادی او سخن گفت. دلیل نخست این است که کار بوردیو درباره اقتصاد بسیار غنی است و هر گونه تلاش برای محبوس ساختن آن در یک برداشت معین کار پرثمری نخواهد شد. برخی از افرادی که آثار بوردیو را مطالعه کرده اند، به عنوان مثال تمایز را در ذیل جامعه شناسی اقتصادی او طبقه بندی می کنند. توافق زیادی در این زمینه وجود دارد چرا که این مطالعه- تمایز- شامل یک تحلیل عالی از مصرف است که آن را قاطعانه به ساختارهای اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جامعه فرانسه پیوند می زند.

دلیل دیگر برای جمع بستن جامعه شناسی اقتصادی بوردیو این است که تحلیل اقتصادی وی در دهه ۱۹۵۰ و اوایل دهه ۱۹۶۰ تا حدودی متفاوت از کارهای اخیر اوست که در آن ها سه مفهوم کلیدی عادت واره، میدان و انواع سرمایه محوریت دارند. این واقعیت نیز وجود دارد که بوردیو، هرگز از اصطلاح جامعه شناسی اقتصادی برای آثار خود استفاده نکرد. او ترجیح می داد کارهای اولیه اش درباره الجزایر را انسان شناسی اجتماعی بنامد. وی پروژه فکری اش از دهه ۱۹۹۰ درباره نحوه مطالعه اقتصاد را چنین نامید «اصول انسان شناسی اقتصادی».

بوردیو در الجزایر چه می کند؟؟

در مطالعات اولیه اش از دهه ۱۹۵۰ و اوایل ۱۹۶۰، بوردیو هنوز از مفاهیم عادت واره، میدان و انواع سرمایه استفاده نمی کرد. این مطلب برای مثال در مطالعات اولیه اش درباره الجزایر که ارتباط مستقیمی با موضوعات اقتصادی (رنج رنجدیدگان در الجزایر) دارد، صادق است. از آن جایی که این اثر به انگلیسی ترجمه نشده (و در جهان انگلیسی زبان زیاد شناخته شده نیست) گزارشی اجمالی از آن در اولویت قرار دارد.

بسیاری از بحث ها و بینش های موجود در این مطالعه بعدها در «الجزایر ۱۹۶۰» ارائه شدند. اگرچه تاکید در این اثر دوم عمدتا روی اقتصاد شرافت و ایمان نیک است که بخشی از فرهنگ پیشاسرمایه داری الجزایر بود، تمرکز بوردیو در رنج رنجدیدگان عمدتا روی برخورد بین شیوه سنتی تفکر درباره اقتصاد و نوع سرمایه داری جدیدی بود که فرانسویان به الجزایری ها معرفی کرده بودند.

جامعه شناس یعنی محقق میدانی

آن چه خواندن رنج رنجدیدگان را لذت بخش می کند، علاوه بر قدرت مجاب کنندگی آن، ارائه مشروح و بحث های سرشار از شواهد تجربی آن است. بوردیو علاوه بر آمارها گرایش به گردآوری داده های قوم نگارانه دارد (به خصوص در قالب مصاحبه) و ترکیب هر دو نوع داده در کارهای او بسیار موفقیت آمیز است. به لحاظ نظری، رنج رنجدیدگان به شدت مدیون تحلیل وبر از سرمایه داری مدرن است. با کمی مبالغه می توان گفت که تحلیل بوردیو بسط بحث وبر در اخلاق پروتستانی به یک کشور مستعمره است.

رنج رنجدیدگان حول این ایده می چرخد که الجزایر در حال تجربه یک دگرگونی در جهت سرمایه داری است که توسط استعمار و نتایج آن بر کشور حاکم شده که فاصله شدیدی بین نگرش های فرهنگی و ساختاهای اقتصادی مردم به وجود آمده است. در حالی که می توان گفت مردم به طور عینی تحت شرایط سرمایه داری کار می کنند (برای مثال کارکردن برای پول)، اما به لحاظ ذهنی هنوز نگرش های فرهنگی لازم برای پاسخگویی به این شرایط را ندارند.

موضوع اصلی در رنج رنجدیدگان این است که الجزایری ها باید در جهت عقلانیت اقتصادی حرکت کنند تا بتوانند شکاف بین نگرش های فرهنگی- اقتصادی قدیمی و رفتار اقتصادی جدید خود را کاهش دهند. منظور بوردیو از عقلانیت اقتصادی صوری با پیروی از وبر، توانایی انجام روش‌مند و دقیق محاسبات است. اما بوردیو همچنین تحلیل وبر از محاسبه صوری را بسط می دهد. بوردیو بیان می کند که کارگران الجزایری برای توانا شدن در انجام محاسبات عقلانی، نخست باید در موقعیتی قرار بگیرند که با مفاهیم عقلانی به زندگی خود بنگرند.

بوردیو با داده ها نشان می دهد که ضرورت اقتصادی در میان کارگران بسیار فقیر عقلانیت اقتصادی ایجاد نخواهد کرد. از نظر او، فقط زمانی که کارگران فقر شدید را پشت سر گذاشته باشند، در موقعیتی هستند که آرامش ذهنی (روانی) لازم برای مدیریت عقلانی زندگی شان را بیابند. چیزی وجود دارد که بوردیو آن را آستانه درآمد می نامد و فقط وقتی یک کارگر به این آستانه رسیده باشد قادر است چیزی به عنوان برنامه زندگی را تصور کند. این برنامه شامل تصمیم گیری در زمینه های گوناگونی می شود از جمله این که چند فرزند باید داشت.

در انتهای رنج رنجدیدگان، بوردیو آینده اقتصادی الجزایر را مورد بحث قرار می دهد. وی اشاره می کند که یک انقلاب ممکن است نمایای بهترین راه حل برای این کشور باشد، لیکن او همچنین توسعه سرمایه داری را به عنوان یک جایگزین ممکن مطرح می کند. گزینه دوم در هر صورت نزد بوردیو مردود است عمدتا به این خاطر که او آینده روشنی برای توسعه کارآفرینی و شرکت سازی نمی بیند. در چشم الجزایری ها، کارآفرینی مدرن ارتباط تنگاتنگی با استعمارگران دارد، همچنین بسیار کم پیشرفت کرده است. بسیاری از الجزایری ها بوروکراسی را مافوقی برای کارآفرینی می بینند، هم برای کشورشان و هم برای خودشان.

مطالعه اعتبار

در اوایل دهه ۱۹۶۰، بوردیو نه تنها روی الجزایر کار می کرد، همچنین تحقیقی درباره اعتبار را که هرگز چاپ نشده است، مدیریت می نمود موسوم به «بانک و مشتری هایش: عناصری برای جامعه شناسی اعتبار». این کار دقیق تر بگوییم توسط لوک بولتانسکی و ژان کلود چمبوردون تحت نظارت بوردیو انجام شد. کل کار به یک دست‌نوشته تقریبا ۲۰۰ صفحه ای ختم شد که چند سال پیش ریچارد سوئدبرگ موفق شد در مرکز بوردیو در پاریس یک نسخه کپی  از آن (منهای ضمیمه های آماری اش) را به دست آورد. از آن جایی که این مطالعه یکی از بهترین تحلیل ها در جامعه شناسی اقتصادی است، شایسته است که در این نوشته روی آن تاکید کنیم (و البته شایسته است که این دست‌نوشته چاپ شود). باید خاطرنشان کرد که خود بوردیو نیز این مطالعه را یکی از سه کار عمده اش در تحلیل موضوعات اقتصادی می داند.

ادامه دارد …

افزودن دیدگاه

لطفا دیدگاه خود را بنویسید
لطفا نام خود را وارد کنید

10 + 4 =