مهرناز کاتوزیان و کاربردی سازی علوم انسانی

ایده‌ی کاربردی‌سازی علوم انسانی تنها از کاربردپذیر بودن/شدن علوم انسانی برای افراد متخصص هر رشته بحث نمی‌کند؛ بلکه بخش قابل توجهی از این ایده، مربوط به چگونگی‌های مداخله‌ی علوم انسانی و اجتماعی در رشته‌های دیگر است.

گزارش از: فاطمه مرتضوی

تخمین زمان مطالعه: ۷ دقیقه


مداخله‌ی علوم انسانی در رشته‌های دیگر از جنس «برنامه‌ریزی» یا «ایجاد طرح کلی» است. منظور از برنامه‌ریزی یا ایجاد طرح کلی، ساخت برنامه‌ای منظم و افق‌دار برای حرکت در رشته‌های تخصصی محسوب می‌شود. برای نمونه در رشته‌هایی مثل شهرسازی و عمران، بهره‌بری از مطالعات جامعه‌شناختی یا مردم‌نگاری، به طرح‌ریزی یک برنامه‌ی عمرانی یا شهرسازیِ متناسب با فرهنگ همان جامعه منجر خواهد شد.

درواقع رشته‌های علوم انسانی و اجتماعی به متخصصان رشته‌های دیگر این مدد را می‌رسانند که علاوه بر گسترش دامنه‌ی حوزه‌های تخصصی خود، به تعمق این حوزه‌ها نیز بیافزایند. این تعمیق، از طریق امتزاج عوامل درونی هر رشته و عوامل انسانی-فرهنگی اتفاق می‌افتد. به بیان دیگر علوم انسانی در کنار رشته‌های دیگر، تلفیق اثربخشی از فناوری نرم و فناوری سخت را در اختیار متخصص آن حوزه می‌گذارد.


در وهله‌ی نخست چنین تلفیقی، مبهم به نظر می‌رسد. برای سهل شدن موضوع می‌توان ماتریسی را در نظر گرفت. با این کار، ظرفیت‌های عظیم مطالعاتی‌ای را خواهیم شناخت که از ترکیب سطرها و ستون‌های ماتریس به دست خواهد آمد. برای مثال از تلفیق میان شاخه‌های متعدد رشته‌های مختلف پزشکی با هر یک از حوزه‌های متنوع علوم انسانی، چه ظرفیت‌هایی مجال بروز می‌یابند؟ این ظرفیت‌های مطالعاتی، تماما نشان‌گر نوع و حدود کاربردپذیر بودن علوم انسانی در رشته‌های دیگر است.

دکتر مهرناز کاتوزیان صفدی، استاد تاریخ علم در مرکز ملی پژوهش‌های علمی فرانسه (CNRS)، از جمله افرادی است که با درک اهمیت چنین ظرفیت‌هایی، یک انتقال حرفه‌ای (شیفت کاری) از بیوشیمی به تاریخ علم داروسازی را از سر گذرانده است. کاتوزیان در مصاحبه‌ای که روزنامه‌ی ایران منتشر کرده، سیر این تحول فکری و اهمیت این تغییر موضع را نشان داده است.

او که نقطه‌ی عزیمتش، رشته‌ی بیوشیمی و بعدتر بیوفیزیک و ویروس‌شناسی بوده است، در میانه‌ی راه به تاریخ علم گرایش پیدا می‌کند. در نتیجه‌ی این گرایش، تغییرِ مسیر ِحرفه‌ایِ وی از شناخت ویروس‌ها به صورتی منفرد در آزمایشگاه‌ها، به سمت کشف پیشینه‌ی تاریخی داروها، اتفاق می‌افتد.

مهرناز کاتوزیان در اهمیت این نوع رویکرد (رویکرد تلفیقی) نسبت به مطالعات پیشین خود، این‌طور توضیح می‌دهد: «وقتی که فراگیری و کار تحقیقی علمی را تجربه می‌کنیم و بعد به آموزش تاریخ علم می‌پردازیم، می‌بینیم که تاریخ علم به کار روزمره‌ی محقق و پژوهشگر کمک می‌کند. در ابتدا با کمی آگاهی عمومی اکثر افراد خطی می‌سازند که یک بُعد آن، زمان است و بُعد دیگرش، بُعد کشف‌های مختلف و در مقابل هر یک نامی  گذاشته می‌شود. ولی وقتی وارد تحقیق در رشتۀ تاریخ علم می‌شویم می‌بینیم که این چنین نیست؛ هر پیشرفتی دوره‌های سکون فکری هم همراه دارد. این باعث می‌شود که بیشتر به کار و تحقیق شخصی خود با دید انتقادی بنگریم».

وی درباره‌ی اهمیت تاریخ علم در توسعه‌ی علمی هر کشوری عقیده دارد «تاریخ علم این مسأله را کمی روشن می‌کند که وقتی به یک مشکل علمی نظری برمی‌خوریم علت نفهمیدن آن مشکل یکی نیست و چندین علت دارد. یک علت آن حد و مرزهایی است که خود در فکر خود بنیان آن را گذاشتیم و یکی مرزهایی است که جامعه برای ما گذاشته است. وقتی که تاریخ علم را بررسی می‌کنیم با این مسائل بهتر مواجه می‌شویم. دیگر اینکه تاریخ علم بخش مهمی از تاریخ عمومی است و آگاهی به آن باعث آشنایی با قسمتی از تاریخ ایران و  تاریخ جهان می‌شود. این شناخت در حال حاضر و با پیشرفت علم و صنعت و اهمیت آن باعث آگاهی بیشتر از خود و از نقش تاریخ کشور خود است».

کاتوزیان که دبیری همایش «تاریخ علوم طبیعی در تمدن ایران و اسلام» در خرداد سال جاری را برعهده داشته، اهداف  برگزاری این همایش را این‌طور بیان می‌کند: «هدف این بود تا محققان جوان ما کارشان را ارائه کنند و دیگر آنکه شهامت پیدا کنیم تا از کار‌های یکدیگر انتقاد علمی کنیم. هدف دیگر ما این است که پژوهشگرانی که دو رشته‌ی تخصصی یعنی یک رشته‌ی تاریخی و یک رشته‌ی علمی دارند، باهم آشنا شوند».

توضیح کاتوزیان درخصوص آَشنایی‌های علمی که منجر به همکاری می‌شوند، نیز جالب توجه است. وی به طور مثال از محققی به نام مایکل دولس (Michael Dols) نام می‌برد و درباره‌ی روش کار او توضیح می‌دهد: «او وقتی راجع به تاریخ یک بیماری کار می‌کند، از متون بسیار متفاوت فارسی و عربی مربوط به آن بیماری استفاده می‌کند. یعنی طب را از منظر ادبی، علمی و فلسفی بررسی می‌کند».

این پژوهش‌گر تاریخ علم، ایده‌ای که از دولس گرفته را نیز تشریح می‌کند: «به عنوان مثال تحقیقی تاریخی روی بیماری آبله در نظر داشتم. می‌دانیم که بعد از این بیماری گاهی اثر جوش‌ها روی چهرۀ افراد عمقی است. این سؤال مطرح می‌شود که شرایط اجتماعی این افراد پس از بیماری چگونه خواهد بود؟ جواب این سؤال را در کتاب زکریای رازی نمی‌توان یافت. اما جاحظ (مرگ در ۸۶۹ میلادی) کتابی در این مورد دارد (کتاب البرصان و العرجان) که در آن از معلولیت‌هایی صحبت می‌کند که شکل ظاهری افراد را دگرگون می‌کند و در این کتاب از حقوق اجتماعی آن‌ها دفاع می‌کند».

کاتوزیان نتیجه‌ای جالب از بازگویی روش دولس دارد. او می‌گوید: «گاهی در رشته‌ی تاریخ علم، شما به علوم بسیاری احتیاج دارید. اما اگر بخواهید شخصاً به چندین علم بپردازید  در هیچ‌کدام موفق به کار دقیق تحقیقی نخواهید شد. موضوعی که من در این همایش ارائه دادم، را در نظر بگیرید. گِل رُس ظاهراً زمینۀ تحقیقی محدودی دارد. بررسی متون قدیمی و اینکه چگونه در این متون گل رس نام‌گذاری شده و خواص دارویی آن در گذشته چه بوده، احتیاج به کار تخصصی در رشتۀ تاریخ دارو‌سازی دارد. اما برای آگاهی به ساختار این ماده و شناخت فیزیکی و شیمیایی امروزیِ آن، نیاز به همکاری با یک فیزیکدان و یک شیمیدان است».

این استاد تاریخ علم، درخصوص تخصصی شدن حوزه‌های دانش در عصر حاضر و تدریس جزیره‌ای آن‌ها در دانشگاه‌ها می‌گوید: «شیوه‌ی آموزش علم در جهان قدیم و امروز، متفاوت بوده و اگر به اروپای قرون وسطی هم نگاه کنیم درمی‌یابیم که برای ورود به دانشگاه، دانستن سطحی از اطلاعات عمومی از فلسفه تا ریاضی و نجوم لازم بوده است. مثلاً ابن‌سینا هم در طب صاحب‌نظر بوده و هم در فلسفه. یعنی در دو حوزه‌ای اشراف داشته است که شاید الان به نظر برسد هیچ ربطی به هم ندارند».

کاتوزیان یکی از علل این تخصصی شدن را «بازار» می‌داند و اظهار می‌کند: «امروزه  بازار کار ایجاب می‌کند که هر فرد تخصصی داشته باشد. این فقط مختص ایران نیست، در کشورهای اروپایی هم همینطور است. شاید یکی از علل آن، پیشرفت روزمرۀ علم و صنعت باشد».

این مصاحبه شامل زندگی‌نامه‌ی مختصری از وی و شرح چگونگی تغییر موضعِ حرفه‌ای کاتوزیان است. همچنین کاتوزیان در این مصاحبه، از همایش «تاریخ علوم طبیعی در تمدن ایران و اسلام» که خرداد ۱۳۹۶ در پژوهشکده‌ی تاریخ علم دانشگاه تهران و با همکاری مرکز ملی پژوهش‌های علمی فرانسه، برگزار شده، اطلاعات جامعی را به دست می‌دهد.

متن کامل این مصاحبه از طریق سایت روزنامه‌ ایران در دسترس است. /

افزودن دیدگاه

لطفا دیدگاه خود را بنویسید
لطفا نام خود را وارد کنید

نوزده + پنج =