به سوی کاربردی سازی جامعه شناسی اقتصادی:

مروری گذرا بر تغییر و تحولات جامعه شناسی اقتصادی ؛ جامعه شناسی اقتصادی در تاریخ خود چه تغییر و تحولاتی داشته است؟ جامعه شناسی اقتصادی برای کاربردی شدن با چه مسائلی مواجه است؟ در این یادداشت، جمع بندی از آرای مهم ترین متفکران این رشته ارائه خواهد شد.

نویسنده: لیلا متین

تخمین زمان مطالعه: ۶ دقیقه


ده تا پانزده سال اخیر در جامعه شناسی اقتصادی با صفت رشد پویا شناخته شده و پیشرفت‌های جدیدی در این مدت روی داده است. موضوعات جدیدی چون ثروت، کارفرمایی و نقش حقوق در اقتصاد برای اولین بار مطرح شده است. بینش‌های اولیه پردازش شده و در جهات متعددی بسط یافته‌اند.


جامعه شناسی اقتصادی در آمریکا

از اوایل یا اواسط دهه ۱۹۹۰ تغییرات مهمی در جامعه شناسی اقتصادی رخ داده است. این تغییرات مربوط به جایگاه نهادی آن در سراسر جهان و رویکرد نظری آن می‌شود. موضوعات جدیدی به برنامه کار آن اضافه شده و پیشرفت‌های جالبی در تحلیل موضوعاتی اتفاق افتاده است که پیش‌تر در مرحله اول آن در دهه ۱۹۸۰ مورد بحث قرار گرفته بودند. همه این پیشرفت‌ها در این یادداشت مورد ملاحظه قرار خواهند گرفت.

اجازه دهید با بحث جایگاه جامعه شناسی اقتصادی در جهان آکادمیک معاصر آغاز کنیم. در ایالات متحده، جامعه شناسی اقتصادی امروزه در چندین دانشگاه بزرگ ارائه می‌شود مانند هاروارد، استنفورد، کرنل و غیره. به انحاء مختلف، می‌توان از رشد مستمری از دهه ۱۹۸۰ صحبت کرد، حتی اگر تصویر دقیق آن مشخص نباشد.

اکثر افرادی که در اواسط تا اواخر دهه ۱۹۸۰ به معرفی جامعه شناسی اقتصادی کمک کردند، همچنان در این حوزه فعال‌اند و آن را به لحاظ نظری پیش می‌برند. این مطلب به عنوان مثال در مورد مارک گرانووتر صادق است؛ کسی که از نظر بسیاری به خاطر مقاله تاثیرگذارش در سال ۱۹۸۵ «کنش اقتصادی و ساختار اجتماعی» و سایر کارهای مهمش اصلی‌ترین متفکر جامعه شناسی اقتصادی است. در همین مقاله او اصطلاح جاگرفتگی را مطرح کرد و با قدرت از کاربرد تحلیل شبکه در جامعه شناسی اقتصادی پشتیبانی نمود؛ برنامه‌ای که او تا به حال آن را ادامه داده است. همین طور هریسون سی وایت، استاد گرانووتر در دانشگاه هاروارد و متفکری پرنفوذ در جامعه شناسی اقتصادی، در جهت تعمیق تحلیلش از بازارهای تولید فعالیت کرده است. کار اخیر او موسوم به «بازارها از شبکه‌ها» مهم‌ترین سهم او در این زمینه است.

چند مورد معدود دیگر از پیشگامان که کار در این رشته را ادامه داده‌اند وی‌ویانا زلیزر و بروس کاروترز هستند. وی‌ویانا زلیزر کارهای زیادی درباره انواع مختلف پول‌ها و واحدها انجام داده و مطالعات او به طور فزاینده‌ای در جامعه شناسی اقتصادی و خارج از آن تاثیرگذار شده‌اند. اما او همچنین به شاخه‌های جدیدی وارد شده است از جمله مصرف و نحوه وابستگی متقابل عوامل اقتصادی و رابطه جنسی (یا دوستی).

جامعه شناسی اقتصادی در اروپا

قبل از بحث درباره پیشرفت‌های جدید جامعه شناسی اقتصادی، باید در مورد وضعیت خارج از ایالات متحده نیز صحبت کرد. اگرچه درست است که تجدید حیات جامعه شناسی اقتصادی در ایالات متحده شروع شده و در این کشور به قدرتمندترین وضعیت خود رسیده است، جاهای دیگر نیز سهمی در آن داشته‌اند. در نتیجه این پیشرفت‌ها، جامعه شناسی اقتصادی، اگرچه هنوز آن طور که باید در سطح جهانی مقبولیت نیافته است، اما به سرعت در خارج از ایالات متحده در حال گسترش است.

به رغم این که کارهای بوردیو (که در سال ۲۰۰۲ از دنیا رفت) و بولتانسکی در حال حاضر در جامعه شناسی اقتصادی فرانسه غالب‌اند، این نادرست است که به مخاطب بگوییم صرف‌نظر از کار این دو نفر، تولیدات اندکی در این کشور حاصل شده است. برای مثال فردریک لبارون کار مهمی درباره نقش اقتصاددانان در زندگی فرانسه انجام داده است. فیلیپ اشتاینر به شکل‌گیری یک رویکرد جامعه شناسی معرفتی به اندیشه اقتصادی در فرانسه کمک کرده است و دربارۀ جامعه شناسی اقتصادی نیز به طور کلی نوشته‌هایی دارد. بیش‌ترین سهم او تلاش برای بررسی دانشی است که مردم از اقتصاد دارند.

جامعه شناسی اقتصادی در خارج از آمریکا و اروپا

جامعه شناسی اقتصادی در دیگر کشورهای اروپا به اندازه فرانسه و آلمان توسعه نیافته است، اما می‌توان از برخی آثار خوب منفرد تولید شده در این حوزه نام برد. جفری اینگام، نیگل داد و برخی افراد دیگر در انگلستان پول را با رویکرد جامعه شناختی بررسی کرده‌اند (برای مثال داد ۱۹۹۴، اینگام ۱۹۹۸). پاتریک اسپرز کار جذابی درباره بازار عکاسی مد در سوئد انجام داده و الاو ولتوئیس در مورد بازار هنر در هلند کار کرده است. دربارۀُ اتفاقاتی که در جامعه شناسی اقتصادی خارج از اروپا و آمریکای شمالی در حال وقوع است اطلاعات کم‌تری وجود دارد. در هر صورت آشکار است که علاقه به جامعه شناسی اقتصادی در روسیه در حال افزایش است و این که کار وادیم رادااُف در این جا بسیار مهم بوده است. از منابع گوناگونی می‌توان دریافت که کلاس‌هایی دربارۀ جامعه شناسی اقتصادی در کشورهای آمریکای لاتین و آسیا در حال برگزاری است، لیکن از جزئیات آن اطلاعی در دست نیست و شناخت اندکی درباره نوع تحقیقات جاری وجود دارد.

پیشرفت‌های جدید از سال ۱۹۹۰

ده تا پانزده سال اخیر در جامعه شناسی اقتصادی با صفت رشد پویا شناخته شده و پیشرفت‌های جدیدی در این مدت روی داده است. موضوعات جدیدی چون ثروت، کارفرمایی و نقش حقوق در اقتصاد برای اولین بار مطرح شده است. بینش‌های اولیه پردازش شده و در جهات متعددی بسط یافته‌اند. مورد دوم برای مثال درباره ایده‌های مارک گرانووتر – جاگرفتگی – و نظریه بازارهای تولید هریسون وایت مصداق دارد. همچنین این تلاش مستمر وجود دارد که برای مستحکم کردن جامعه شناسی اقتصادی به کلاسیک‌ها بازگردیم و از آن‌ها بیاموزیم.

پیشرفت‌های نظری و مربوط به نظریه

وقتی جامعه شناسی اقتصادی در اواسط دهه ۱۹۸۰ احیا شد، جامعه شناسان به لحاظ تئوریک اساسا دچار کمبود بودند. این احساس غلبه داشت که جامعه شناسان باید رویکرد خود را بسازند و این رویکرد باید با رشته اقتصاد رایج متفاوت باشد، اما این همه ماجرا بود. میراث جامعه شناسی اقتصادی، به ویژه ایده قدرتمند ماکس وبر در جامعه شناسی اقتصادی مد نظر نبودند، چرا که بسیار کم شناخته شده بودند. گرایش به کارهای مارکس نیز چندان گزینه مناسبی به نظر نمی‌آمد چرا که روزگار جامعه شناسی رادیکال تمام شده بود.

در چنین شرایطی مارک گرانووتر این پیشنهاد را مطرح کرد که می‌توان ایده‌های کارل پولانی درباره جاگرفتگی را با تحلیل شبکه ترکیب کرد ( گرانووتر ۱۹۸۵ ). با تبعیت از این پیشنهاد، وظیفه جامعه شناسی اقتصادی جست‌وجوی نحوه ساختاریابی کنش اقتصادی از طریق شبکه‌ها خواهد بود. کنش اقتصادی، در یک جمله، تابع مسیرهای کوتاه و مستقیم بیشینه‌سازی نیستند چنان که اقتصاددانان ادعا می‌کنند؛ بلکه بیش‌تر از مسیرهای بسیار پیچیده‌تر شبکه‌های موجود تبعیت می‌نمایند.

این‌که جامعه شناسان اقتصادی چقدر باید بر نظریه بازیها تکیه کنند، نشان‌دهنده مسئله دیگری است که اخیرا ظهور کرده است و رویکرد جاگرفتگی در مورد آن حرف زیادی برای گفتن ندارد. از چند سال گذشته تاکنون مجله‌های بزرگ آمریکایی در جامعه شناسی به طور پیوسته به ارائه تحلیل‌هایی با رویکرد نظریه بازیها روی آورده‌اند. آن‌ها در واقع در جهت حمایت از تلاشی به منظور ترکیب تحلیل تجربی با نظریه بازیها بوده‌اند که در کار معروف انور گریف درباره سازمان‌های تجاری در قرون وسطی می‌توان آن را یافت.

خاتمه دعوای جامعه شناسان و اقتصاددانان

در نهایت، ما نتیجه می‌گیریم که جامعه شناسی اقتصادی در حال حاضر با چندین رویکرد نظری شناخته می‌شود و این‌ تلقی که فقط یک هسته سخت نظری وجود داشته باشد، رو به زوال است. در حالی که بسیاری از جامعه شناسان اقتصادی در دهه ۱۹۸۰ با علم اقتصاد دشمنی داشتند، کم کم این دریافت شکل گرفت که اقتصاد علمی چندوجهی است که می‌تواند حاوی ایده‌های مرتبطی برای جامعه شناسی اقتصادی باشد. برخی اقتصاددانان نیز به این فکر افتاده‌اند که می‌توانند به کمک مفاهیم و روش‌های فکری جامعه شناختی، تحلیل‌های خود را ارتقا بخشند.

افزودن دیدگاه

لطفا دیدگاه خود را بنویسید
لطفا نام خود را وارد کنید

دوازده − چهار =