اندیشکده ها و علوم انسانی

اندیشکده های ایران در خاورمیانه، اول و در جهان، آخر هستند. اما ایران همچنان در ردیف کشورهایی با بیشترین تعداد اندیشکده قرار دارد.

نویسنده: تمنا منصوری

تخمین زمان مطالعه: ۷ دقیقه


گزارش GGTTT[1] در آخرین نسخه خود در مورد رتبه های اندیشکده های جهان که همزمان با دهمین سالگرد تدوین این گزارش است بار دیگر رتبه بندی اندیشکده های پیشگام دنیا را به‌روز رسانی کرده است. هدف دست‌اندرکاران این گزارش که با سرپرستی جیمز مک گان[۲] و زیر نظر دانشگاه پنسیلوانیا انجام می‌شود «کمک به ارتقاء کیفیت و عملکرد اندیشکده های سراسر جهان» است. نام چند اندیشکده ایرانی هم در فهرست‌های مختلف این رتبه بندی به چشم می‌خورد.


این گزارش بر اساس تقسیم‌بندی منطقه‌ای، اندیشکده های جهان را رتبه گذاری می‌کند. از آنجایی که ایران در منطقه خاورمیانه واقع شده است در این یادداشت بیش از هرچیز به ملاحظات و نکات مربوط به اندیشکده های ایرانی و رتبه آنها در میان انبوه متکثر و عظیم اندیشکده های جهانی می‌پردازیم.

ملاحظات مربوط به مناطق آسیا، آمریکای لاتین، آفریقا و خاورمیانه -که شامل ایران هم می‌شوند- نشان داده است که:

  • در این مناطق رشد قابل ملاحظه‌ای در تعداد و نوع اندیشکده‌های تأسیس‌شده به چشم می‌خورد.
  • آسیا از اواسط سال ۲۰۰۰ تاکنون رشد فزاینده‌ای را در اندیشکده های خود تجربه کرده است.
  • بسیاری از اندیشکده های این مناطق به وابستگی خود به دولت برای تأمین اعتبارات، در کنار هدایا، کمک هزینۀ تحصیلی و عقد قرارداد با خیرین بین‌المللی عمومی و خصوصی ادامه می‌دهند.
  • مدل ملسط اندیشکده های این مناطق، همچنان به صورت دانشگاهی، وابسته به دولت یا اندیشکده های تأمین اعتبارشده هستند.
  • اندیشکده های مستقل، وابسته به احزاب سیاسی و بخش شرکتی یا کسب‌وکارها گوناگونی فزاینده‌ای در میان دانشکده‌های این مناطق و با فراوانی بسیار زیاد به وجود آورده‌اند.
  • اندیشکده های این مناطق در راستای متنوع ساختن مبنای تأمین اعتبار خود، کسب‌وکارها و افراد ثروتمند را نشانه رفته‌اند تا بتوانند برای اجرای عملیات و برنامه‌های محوری خود پشتیبان جلب کنند.

درحالی که وضعیت اندیشکده ها در آمریکای شمالی و اروپا به این قرار است:

  • ۱۹۳۱ اندیشکده در آمریکای شمالی (مکزیک، کانادا و آمریکا) وجود دارد که از این تعداد، ۱۸۳۵ اندیشکده تنها در ایالات متحده هستند.
  • ۱۷۷۰ اندیشکده در اروپا وجود دارد.
  • نزدیک به ۵۵ درصد کل اندیشکده های جهان در آمریکای شمالی و اروپا قرار دارند.
  • تعداد اندیشکده های آمریکا از سال ۱۹۸۰ به دوبرابر افزایش یافته است.
  • حدود یک‌چهارم از اندیشکده های آمریکا (تقریباً ۴۰۰ سازمان) در واشنگتن‌دی‌سی واقع هستند.
  • بیش از نیمی از اندیشکده ها وابستگی دانشگاهی دارند.
  • نرخ تأسیس اندیشکده ها در ایالات متحده و اروپا در طول ۱۲ سال گذشته کاهش یافته است.

ایران در میان کشورهایی با بیشترین تعداد اندیشکده  

همان‌طور که از شکل بالا بر می‌آید کمترین تعداد اندیشکده های جهان برحسب تقسیم‌بندی منطقه‌ای پس از اقیانوسیه متعلق به خاورمیانه و آفریقای شمالی (منا)[۳] است. این اطلاعات که در سال ۲۰۱۵ از میان ۶۸۴۶ اندیشکده جمع‌آوری شده، نشان می‌دهد که سهم خاورمیانه و آفریقای شمالی از اندیشکده های جهان تنها ۵٫۸ درصد است. اما معنای این حرف دور ماندن ایران از جرگۀ کشورهایی با بیشترین تعداد اندیشکده نیست. ایران با داشتن ۵۹ اندیشکده و هم ردیف با بولیوی، رتبه ۱۸ را از میان ۲۵ کشور دارای بیش از ۵۰ اندیشکده دارد و یک سروگردن از کشورهای انتهای فهرست یعنی اسرائیل و هلند (هرکدام ۵۸ اندیشکده)، اسپانیا (۵۰ اندیشکده)، رومانی (۵۴ اندیشکده)، کنیا و بلژیک (۵۳ اندیشکده) بالاتر است.

ایران، رتبه اول اندیشکده های خاورمیانه و آفریقای شمالی

آنچه در این گزارش، جالب توجه است طراز اول بودن ایران به عنوان دارندۀ بیشترین اندیشکده در میان همسایگان و رقبای خود در سایر کشورهای منطقه خاورمیانه و آفریقای شمالی است؛ ۵۹ اندیشکده در ایران وجود دارد و اسرائیل با اختلاف تنها یک رتبه بعد از ایران قرار دارد. کمترین تعداد اندیشکده در این منطقه به لیبی (۲ اندیشکده)، عمان (۳ اندیشکده)، بحرین (۴ اندیشکده)، سودان (۵ اندیشکده)، سوریه (۶ اندیشکده)، قطر و امارات متحده عربی (هرکدام ۷ اندیشکده) و الجزایر (۹ اندیشکده) اختصاص دارد.

اندیشکده های برتر ایران در سطح جهان

در آخرین گزارش تیم تحقیقاتی مک‌گان تنها ۴ اندیشکده از کشور ایران در جداول مختلف و تقسیم‌بندی‌های مبتنی بر منطقه یا حوزۀ فعالیت به چشم می‌خورد که عبارتند از:

۱-     مؤسسۀ مطالعات اقتصادی و بین‌المللی راوند[۴]

در میان برترین اندیشکده های جهان (بدون احتساب اندیشکده های آمریکا) که در مجموع ۱۵۰ مورد شناسایی شده‌اند، مؤسسۀ مطالعات اقتصادی و بین‌المللی راوند با رتبه ۱۳۴ در پایین این فهرست قرار دارد. این سازمان غیردولتی که از سال ۲۰۰۵ فعالیت خود را آغاز کرده است اولین اندیشکده ایرانی از نوع خود به حساب می‌آید و تمرکز فعالیت‌هایش بر مسائل سیاسی مهم پیشِ روی ایران است. نکتۀ قابل تأمل در مورد این مؤسسه، عدم حضور آن در رتبه بندی های گزارش GGTTT در سال‌های ۲۰۱۵ به قبل است، یعنی زمانی که ایران تنها با ۳۴ اندیشکده نه‌تنها رتبه اول را در میان اندیشکده های خاورمیانه و آفریقای شمالی نداشت، بلکه پایین‌تر از اسرائیل، عراق، فلسطین و تونس قرار داشت.

۲-    انجمن ایران‌شناسی فرانسه[۵]

این اندیشکده در میان ۷۵ اندیشکده برتر خاورمیانه و آفریقای شمالی رتبه ۵۱ را به خود اختصاص داده است. از فعالیت این انجمن که در میان ۲۷ مرکز تحقیقاتی فرانسه در جهان محسوب می‌شود و هدف خود را ترویج پژوهش در زمینه های باستان‌شناسی، علوم انسانی و علوم اجتماعی معرفی می‌کند، ۳۴ سال می‌گذرد.

۳-    دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی وزارت امور خارجه[۶]

همچنین در همان فهرست، نام دفتر مطالعات سیاسی  و بین‌المللی به عنوان اندیشکده ایرانی با رتبه ۶۵ از ۷۵ به چشم می‌خورد. این سازمان که وابسته به وزارت امورد خارجه ایران است، فعالیت خود را از سال ۱۳۶۲ با هدف تدوین و تبیین سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران از طریق مطالعه، بررسی و تجزیه و تحلیل مسائل بین‌المللی آغاز کرده است.

۴-    مؤسسۀ توسعۀ پایدار و محیط زیست[۷]

این گزارش، ۹۵ اندیشکده برتر در زمینۀ سیاست‌های محیط زیستی را شناسایی کرده است. ایران با مؤسسۀ توسعۀ پایدار و محیط زیست (سنستا) توانسته رتبه ۳۹ را به خود اختصاص دهد که در مقایسه با سه اندیشکده ذکر شده در بالا جایگاه برتر و مقبول‌تری دارد. این اندیشکده، سازمانی مردم‌نهاد و غیرانتفاعی است که با تأکید بر ایران و آسیای غربی و مرکزی در راستای توسعۀ پایدار جوامع محلی و مردمان بومی بر اساس فرهنگ، هویت و زیست‌بوم خودشان و دفاع از حقوق مردمان بومی فعالیت می‌کند.

با نگاه به تعریف اندیشکده در سطح جهان و سپس ایران متوجه می‌شویم که نه تنها اجماع دقیقی بر سر تعریف این مفهوم وجود ندارد، بلکه بسیاری از سازمان‌هایی که در سطح بین‌المللی به عنوان یک اتاق فکر به حساب نمی‌آیند، خود را به عنوان اندیشکده می‌شناسند و معرفی می‌کنند. با این حال، فرآیند قرارگیری این سازمان‌ها در ساحت اندیشکده، چه در داخل ایران و چه در سطح جهانی و میزان مقبولیت و اشتهار آنها میان سیاست گذاران یا عامۀ مردم و نیز نوع و چگونگی عملکرد و فعالیت‌های آنها نیازمند تحقیقات بیشتر و دقیق‌تر است.

 


[۱] – Global Go to Think Tanks

[۲] – James McGann

[۳] – Middle East and North Africa (MENA)

[۴] – Ravand Institute for Economic and International Studies

[۵] – Institut Francais de Recherche en Iran (IFRI)

[۶] – Institute for Political and International Studies (IPIS)

[۷] – Centre for Sustainable Development and Environment (CENESTA)

افزودن دیدگاه

لطفا دیدگاه خود را بنویسید
لطفا نام خود را وارد کنید

چهار × پنج =