انیمیشن و علوم اجتماعی

انیمیشن ها در اتاق خواب کودکان؛ انیمیشن‌ ها در معناي عام  مالک خيال‌هاي کودکان است.

نویسنده: فاطمه علویان

تخمین زمان مطالعه: ۶ دقیقه


 رديف‌هايي از انواع عروسک‌هاي باربي، قفسه‌هايي از اسباب‌بازي‌ها و لوازم‌التحرير‌هاي طرح‌دار، پرده‌، ملحفه، روتختي، فرش، سرويس خواب، ساعت و…. همه نشان‌دهندۀ جهان کوچک‌شدۀ ديزني است. خصوصي‌ترين فضاي متعلق به کودکان به انحصار انيميشن‌ ها درآمده است.


امروزه کودکان سراسر دنيا و همچنین ايران وقت زيادي از زندگي خود را صرف تماشاي فيلم‌هايي مي‌کنند که محصول کمپاني‌هاي بزرگي چون والت ديزني است؛ فيلم‌هايي با شخصيت‌هاي جذاب و رنگارنگ که حامل پيام‌ها و معناهاي فرهنگي گوناگوني‌اند. فيلم‌هايي که توليدکنندگان آن‌ها با به‌کارگيري پيشرفته‌ترين امکانات، تسخير تمام فضاي ذهني مخاطبان خود را هدف قرار داده‌اند. مخاطبانی در بازۀ سنی حساسی که در پیِ منبع یا منابعی هستند تا به هویت فرهنگی خود شکل دهند و طبیعی ا‌ست که انیمیشن‌ها برای آن‌ها از جذابیت و قدرت بسیاری برخوردار هستند.

 کودکان امروز با انيميشن‌ها و شخصيت‌هاي آن‌ها زندگي مي‌کنند؛ آن‌ها با تماشاي انيميشن‌هاي کمپاني‌هاي مختلف، به ويژه والت ديزني بزرگ مي‌شوند؛ خود را به جاي شخصيت‌هايي هم‌چون ميکي‌ماوس و مینی‌ماوس، دانلدداک، سیندرلا، اسنووایت و…  قرار مي‌دهند؛ حتي از بزرگ‌ترهاي خود مي‌خواهند که آن‌ها را باور کنند و با نام‌هاي شخصيت‌هاي محبوبشان ‌آن‌ها را بخوانند. اما همۀ اين‌ها تنها بخشي از آن اتفاقي است که دارد رخ مي‌دهد. بخش ديگر اين جريان جايي است که شخصيت‌هاي محبوب کودکان در انيميشن‌ها وارد فضاهاي فيزيکي زندگي کودکان مي‌شوند و شايد بتوان گفت مهم‌ترين اين فضاها همان اتاق خواب کودکان است. من در پژوهش خود برای اولین بار در ایران اتاق خواب کودکان را به عنوان يک متن فرهنگي در نظر گرفتم و تلاش کردم تا مصرف گرايي کودکان را در اين بافتار مطالعه کنم.

با مطالعۀ اتاق خواب کودکان به عنوان يک بافت فرهنگي و تحليل اطلاعاتي که از کودکان و والدينشان در رابطه با اندازه و نوع مصرف و گرايش‌ها و انگيزه‌هاي آن‌ها به دست آوردم، به توصيف فرايند مصرف‌گرايي در بين کودکان ايراني پرداختم.

یافته‌ها نشان می‌دهد شخصيت‌هاي والت ديزني یا سایر کمپانی‌ها بايدها و نبايد‌ها را براي کودک تعريف مي‌کنند؛ به او مي‌گويند چه چيزهايي را دوست بدارد و از چه چيزهايي بپرهيزد؛ به او مي‌آموزند، چگونه دوست بدارد و محبت کند و چگونه انتقام بگيرد. آن‌ها جهان اجتماعي کودک را شکل مي‌دهند و ارزش‌هاي حاکم بر اين جهان را مشخص مي‌کنند. ارزش‌هایی مثل زشتی و زیبایی، به گفتۀ کودکان، آدم‌های ریبا انسان‌های خوبی هستند و زشت‌ها انسان‌هایی خبیث؛ در نگاه آن‌ها زیبابودن یعنی مثل باربی بودن، موهای طلایی داشتن و تعابیری اینچنین. در خيلي از موارد آنچه انیمیشن‌ها، به شيريني و در پرده، آموزش مي‌دهند با آنچه از سوي نظام فرهنگي و اجتماعي کشور خود کودک، به او عرضه مي‌شود در تضاد و تعارض قرار مي‌گيرد؛ اين جاست که قدرت والت ديزني و کمپانی‌های همکارش آشکار مي‌شود.

آدرين سلينجر[۱](۲۰۰۲) در تحقيق روايت عكسي خود با عنوان «در اتاق من»[۲] دربارۀ اتاق خواب نوجوانان (دختر و پسر) مي‌گويد: «اتاق ‌خواب‌هاي ما در مورد ما داستان‌هايي مي‌گويند. آن‌ها صندوقچه خاطرات ما و بيان آرزوها و خودانگاري ما مي‌شوند».

اين جمله مي‌تواند اهميت اتاق خواب‌هاي کودکان را به عنوان يک متن فرهنگي به‌خوبي نشان دهد. متوني که شايد تا پيش از اين مورد غفلت قرار گرفته‌اند وتوجه به آن‌ها به‌ويژه از زمان چرخش ساختاري جامعه از جامعۀ توليدي به جامعۀ مصرفي اهميت بيشتري پيدا کرده است. زيرا مي‌توان اتاق خواب‌ها را محمل فرايند مصرف دانست. در حقيقت مي‌توان گفت اتاق خواب‌هاي کودکان اغلب بهشت «مصرف گرايي» و خيال‌پردازي فرهنگ عامه هستند. همۀ آنچه که کودکان زندگی روزمره خود را با آن می‌گذرانند، اعم از لباس‌ها و اسباب بازی‌ها را میتوان در اتاق خواب آن‌ها یافت. ادواتی که هر کدام تکه‌ای از پازل فرهنگ کودکان محسوب می‌شوند. آنچه در چیدن این پازل فرهنگی نقشی کلیدی دارد، قدرت اختیار کودکان است. در حقیقت اهمیت مطالعۀ اتاق خواب‌ها از این رو است که نشانـه‌ها و نمادهای نسلی را می‌توان در آنجا بررسي کرد.

نگاهي به اتاق خواب‌ نوزادان ايراني و فروشگاه‌هايي که سرويس خواب و ساير لوازم مورد نياز نوزادان را عرضه مي‌کنند، نفوذ امپراتوري ديزني به فضاهاي فيزيکي زندگي را براي ما روشن مي‌کند. نوزاد ايراني در فضايي خالي از نشانه‌هاي فرهنگ ملي‌اش چشم باز مي‌کند و رشد مي‌کند. ما ناخواسته او را با سبک زندگي‌اي مأنوس مي‌کنيم که خود شايد بسياري از ارزش‌هاي حاکم بر آن را نمي‌پسنديم و شايسته نمي‌دانيم.

يک کودک ايراني را در نظر بگيريد؛ صبح با صداي ساعتي از خواب بيدار مي‌شود که به شکل مي‌کي ماوس طراحي شده است، پتويي را از روي خود کنار مي‌زند که منقش به عکس ميکي ماوس است، در ظرف‌هايي غذا مي‌خورد که طرح ميکي ماوس در کف و جدارۀ آن‌ها حک شده است، در دفتري تکاليف مدرسه‌اش را مي‌نویسد که جلد آن با تصوير ميکي ماوس تزئين شده است. در اوقات بيکاري با عروسک ميکي ماوس بازي مي‌کند و سرگرم مي‌شود و مهم‌تر ازهمه کارتون ميکي ماوس را تماشا مي‌کند و با او هم‌ذات پنداري مي‌نمايد.

ديزني در معناي عام آن مالک خيال‌هاي کودکان است. شخصيت‌هاي محبوب کودکان تنها بر روي صفحه‌هاي نمايش تلويزيون و در خيال کودکان باقي نمي‌مانند، بلکه توليد همزمان کالاهاي مربوط به آن‌ها و مصرف اين دسته از کالاها از سوي کودکان باعث امتداد انيميشن‌ها در فضاي فيزيکي زندگي گودکان و به عبارتي زندگي روزمرۀ آن‌ها شده است. اين کالاها وارد فضاي اتاق خواب کودکان مي‌شوند تا نه‌تنها کودکان شخصيت‌هاي محبوب خود را از ياد نبرند بلکه با آن‌ها زندگي کنند. اتاق خواب کودکان بهشت مصرف‌گرايي آن‌هاست. رديف‌هايي از انواع عروسک‌هاي باربي، قفسه‌هايي از اسباب‌بازي‌ها و لوازم‌التحرير‌هاي طرح‌دار، پرده‌، ملحفه، روتختي، فرش، سرويس خواب، ساعت و…. همه نشان‌دهندۀ جهان کوچک‌شدۀ ديزني است. خصوصي‌ترين فضاي متعلق به کودکان به انحصار انيميشن‌ها درآمده است.

اتاق خواب براي کودکان فضايي است که کودکان از آن بهره مي‌گيرند تا مقاومت خود را در برابر منع نظام‌هايي همچون خانواده و حتي نظام‌هاي رسمي‌تري مثل مدرسه از مصرف برخي کالاها نشان دهند؛ در حقيقت بهره‌گيري از فضاهاي قدرت براي نمايش مقاومت. کودکان هرچند اجازۀ استفاده از برخي کالاها را در مدرسه ندارند يا ممکن است از بروز برخي رفتارها مثل راه‌رفتن همچون باربي‌ها، رقصيدن و آواز خواندن در مقابل خانوادۀ خود خجالت بکشند اما فضاي اتاق خواب براي آن‌ها حريم امني فراهم مي‌کند تا آن‌طور باشند که دوست دارند. همۀ آن کالاهاي ممنوعه را در اتاق خود آن‌طور که دوست دارند به نمايش مي‌گذارند و در پشت درهاي بسته، به بازي‌هايي مي‌پردازند که به نظرشان بايد دور از چشم دیگران به آن‌ها مشغول شوند. بنابراين مي‌توانيم بگوييم خودِ واقعي کودکان تحت تأثير انيميشن‌ها و در فرایند مصرف است که شکل مي‌گيرد و بهترين جايگاهي که ما مي‌توانيم شاهد نمايش اين خود واقعي از سوي کودکان باشيم، فضاي اتاق خواب آن‌هاست.


[۱]Adrienne Salinger

[۲] In My Room

 

3+

افزودن دیدگاه

لطفا دیدگاه خود را بنویسید
لطفا نام خود را وارد کنید

2 × 1 =