معرفی کتاب

کتاب « حکمرانی پژوهش عمومی: به سوی شیوه‌های بهتر» از کتاب‌هایی است که از منظر حاکمیتی به موضوع حکمرانی پژوهش پرداخته است.

نویسنده: مجتبی جوادی

تخمین زمان مطالعه: ۶ دقیقه


 کتاب «حکمرانی پژوهش عمومی: به سوی شیوه‌های بهتر» از کتاب‌هایی است که از منظر حاکمیتی به موضوع حکمرانی پژوهش پرداخته است. این کتاب، گزارش نهایی و حاصل پروژه‌ای تحت عنوان «هدایت و تأمین مالی مؤسسات پژوهشی» است که توسط کمیسیون خط مشی علمی و فناوری سازمان همکاری اقتصادی و توسعه (OECD) شکل گرفته و در سال ۲۰۰۳ میلادی به چاپ رسیده است.


این پروژه در پاسخ به تغییرات و مسائل مربوط به تأمین مالی پژوهش‌های بنیادین در دانشگاه‌ها و مؤسسات دولتی، در جلسۀ کمیسیون خط مشی علمی و فناوری که در سال ۱۹۹۹ میلادی با حضور وزرای کشورهای عضو OECD برگزار شده بود، مطرح شد. در این جلسه تصمیم گرفته شد تا نگاه گسترده‌تری به موضوع تأمین مالی پژوهش‌های بنیادین شکل گیرد و این امر فراتر از موضوع بودجه‌های تحقیق و توسعۀ حکومتی یا تأمین مالی مؤسسات دولتی در نظر گرفته شود. در اصل در این پروژه، بررسی حکمرانی سیستم علم به مثابه یک کل دنبال شد (یعنی صرفاً خط مشی‌گذاری پژوهش را بررسی نکرده‌اند، بلکه در یک سطح بالاتر به این موضوعات پرداخته‌اند: فرآیندهای تصمیم‌گیری که اولویت‌گذاری را متأثر می‌کند، تخصیص منابع و مدیریت منابع انسانی در مسیری که به‌طور کارآمد، پاسخگوی نگرانی‌های مختلف ذی‌نفعان این سیستم باشد). این پروژه که در اصل مطالعه‌ای موردی روی کشورهای آلمان، ژاپن، مجارستان، نروژ، انگلستان و آمریکا بود، بر اساس تصمیم گروه پژوهشی اجراکنندۀ آن، چند گام داشت: اول اینکه چالش‌های اصلی‌ای که متوجه حکمرانی سیستم‌های پژوهش عمومی بود، شناسایی شدند که موارد برجستۀ آن‌ها عبارت بودند از: پاسخگویی به نیازهای مربوط به اجتماع، افزایش چندرشتگی پژوهش‌های علمی و افزایش ارتباطات بین مؤسساتی که در عملکرد و تأمین مالی فعالیت‌های پژوهشی‌ای که با بودجۀ عمومی حمایت می‌شوند، دخالت دارند. گام بعدی در این پروژه تمرکز بر سه حوزۀ حکمرانی مرتبط به همدیگر بود که به‌شدت متأثر از اقدامات حکومت‌هاست: اولویت‌گذاری، تأمین مالی و مدیریت منابع انسانی؛ برای هریک از این سه حوزه، گروه مستقلی روی جزئیات آن متمرکز شدند. در طول اجرای این پروژه، در برخی کشورهای مورد مطالعه، کارگاه‌هایی با موضوعات مرتبط برگزار شد که در گزارش نهایی آن مؤثر بودند؛ مثل کارگاه آموزشی «تأمین مالی علم در حال تغییر- تغییر پارادایم‌ها و اولین تجربۀ اجرایی‌سازی» که در سال ۲۰۰۲ در آلمان برگزار شد.

سه هدف اصلی این کتاب عبارت‌اند از: ارائۀ نگاهی جامع به چالش‌هایی که موجب تغییرات در حکمرانی سیستم‌های علم کشورهای عضو OECD شد؛ برجسته‌کردن واکنش‌های خط مشی‌ای که در این کشورها ایجاد شد و در نهایت ارائۀ درس‌های خط مشی‌ای که می‌تواند فرایندهای بازسازی را القاء کند.

با توجه به آنچه از مراحل این پروژه گفته شد، می‌توان حدس زد که این کتاب شامل چه فصولی است؛ عناوین فصول پنج‌گانۀ کتاب حاضر عبارت‌اند از:

 فصل اول: حکمرانی سیستم علم؛ چالش‌ها و واکنش‌های خط مشی‌ای؛

فصل دوم: ساختار سیستم‌های علم؛

فصل سوم: اولویت‌ گذاری: موضوعات و روندهای کنونی؛

فصل چهارم: تأمین مالی عمومی تحقیق و توسعه؛ روندها و تغییرات‌؛

فصل پنجم: مدیریت منابع انسانی در تحقیق و توسعه.

فصل اول این کتاب یافته‌های اصلی پروژه را در خود جای داده است؛ به‌طوری که یافته‌های موجود در این فصل شالودۀ فصول بعدی است. در این فصل به توصیف چالش‌های اصلی حکمرانی سیستم‌های علم پرداخته شده است و در مقابل آن به واکنش‌های مختلف خط مشی‌ای به این چالش‌ها و درس‌آموزی‌های آن اشاره شده است. چالش‌های اصلی در این کشورها به دو حوزه مربوط می‌شوند: اولاً پاسخگویی به مجموعۀ گوناگونی از ذی‌نفعان و به‌کارگیری فرصت‌های نوظهور برای همراه‌کردن پیشرفت‌های علمی و فناورانه با نیازهای اقتصادی و اجتماعی؛ ثانیاً مراقبت و اطمینان از ثبات پایدار سرمایه‌گذاری‌های پژوهش. در فصل اول به بیان تفصیلی این دو دسته چالش و ابعاد مختلف آن پرداخته شده است. دولت‌های عضو سازمان OECD در رویارویی با این چالش‌های موجود در سیستم علم، خط‌مشی‌هایی اتخاذ کرده‌اند؛ این اقدامات شامل تغییراتی در فرآیندهای اولویت گذاری، ساختارهای نهادی، مکانیسم‌های مالی برای تأمین مالی پژوهش، تنظیمات سازمانی برای اجرای پژوهش و فرآیندهای ارزشیابی می‌شود. این واکنش‌های خط‌مشی‌‌ای نیز در کتاب به طور مفصل توضیح داده شده‌اند. نکتۀ بسیار مهمی که در کتاب به آن اشاره شده، این است که پاسخ به هریک از چالش‌های موجود در حکمرانی پژوهش، در کشورهای مختلف به عوامل تاریخی، فرهنگی و نهادی آن‌ها که سیستم‌های ملی علم را ایجاد می‌کنند، بستگی دارد؛ بنابراین هیچ الگوی بهینه و کامل حکمرانی وجود ندارد که کشورها حتماً از آن تبعیت کنند اما درس‌هایی از این تغییرات خط مشی‌ای در کشورها می‌توان گرفت. در نهایت این فصل با ۹ مورد از درس‌آموزی‌های کلیدی خط مشی به پایان رسیده است.

فصل دوم این کتاب مبتنی بر فصل اول، به موضوع ساختارهای نهادی و تصمیم‌‌گیری در سیستم علم در کشورهای عضو OECD پرداخته است و علاوه بر بیان تفاوت آن‌ها، به چگونگی اثرگذاری آن‌ها بر مدیریت و تأمین مالی پژوهش اشاره کرده است. در این فصل یک گونه‌شناسی از حکمرانی سیستم‌های علم ارائه شده که در آن به سه گونه الگوی متمرکز، الگوی غیر متمرکز و الگوی دو سیستمی و نقاط ضعف و قوت اصلی هر سه اشاره شده است.

فصل سوم به توصیف اولویت گذاری به مثابه یک فرآیند استراتژیک در افزایش سرمایه‌گذاری عمومی در پژوهش پرداخته است. در این فصل اشاره می‌شود که حکومت‌ها، شیوه‌های مختلف مکانیسم‌های نهادی را برای اولویت گذاری استفاده می‌کنند (مثل طرح‌های ملی علم و فناوری، بدنۀ مشورتی متمرکز یا غیرمتمرکز، فرآیندهای پیش‌بینی و مشاوره‌های عمومی). همچنین در این فصل نشان داده می‌شود که چگونه اولویت‌ها در تأمین مالی پژوهش اثر می‌گذارند و تغییرات کنونی چگونه بین رویکردهای بالا به پایین و پایین به بالا تعادل ایجاد کرده است.

فصل چهارم به بیان روندها، تغییرات و شیوه‌های تأمین مالی عمومی پژوهش می‌پردازد. در این فصل به بررسی تغییر پارادایم به تأمین مالی قراردادی، حمایت مستمر از پژوهش بنیادین، افزایش مشارکت بخش تجارت در تأمین مالی تحقیق و توسعۀ عمومی، پرداخته می‌شود.

در فصل پنجم این کتاب بر سه چالش اصلی مربوط به منابع انسانی در علم و فناوری تمرکز شده است: افزایش یا ابقا در عرضۀ کارکنان علم و فناوری، تغییر تدریجی آموزش به علت تغییر تقاضا‌های ذی‌نفعان و بازسازی بخش پژوهش عمومی. این سه چالش به تفصیل در ابعاد مختلف در این فصل بیان شده و واکنش‌های حکومت‌ها به آن‌ها ارائه شده است.

در تمام فصول این کتاب با آوردن آمارهایی از کشورهای مورد مطالعه که از پیمایش‌ها یا آمارهای رسمی به دست آمده‌اند، توضیحات دقیقی در مورد موضوعات هر فصل ارائه شده است.

3+

افزودن دیدگاه

لطفا دیدگاه خود را بنویسید
لطفا نام خود را وارد کنید

16 − 13 =