حکمرانی پژوهش

اسمیت در کتاب درآمدی بر نظریۀ خط مشی‌گذاری عمومی بیان می‌کند که در زنجیرۀ خط مشی‌گذاری دو حوزۀ مهم عبارت‌اند از حوزۀ تحلیل خط مشی و حوزۀ ارزشیابی خط مشی

نویسنده: مجتبی جوادی

تخمین زمان مطالعه: ۷ دقیقه


یکی از سؤالات اساسی در عرصۀ حکمرانی و خط مشی‌گذاری، نحوۀ حضور و عملکرد آن خط مشی‌ها در بطن جامعه است. خط مشی‌گذاری رشته‌ای مسئله‌محور است؛ و حضور یک خط مشی عمومی در جامعه در اصل، در پاسخ به یک مسئلۀ عمومی است؛ اما سازوکار این حل مسئله به عنوان یک اقدام اجتماعی چگونه است؟ می‌دانیم که هدف غایی یک نظام حکمرانی و خط مشی‌گذاری، تغییر رفتار شهروندان است و بنابراین سؤال مهم دیگر این است که چگونه یک سیستم حکمرانی و خط مشی‌گذاری می‌تواند تغییر رفتار شهروندان را رقم بزند؟ در ادبیات دانش خط مشی‌گذاری، این موضوعات را در حوزۀ پژوهش‌های اجرای[۱] خط مشی دنبال می‌کنند.


اسمیت در کتاب درآمدی بر نظریۀ خط مشی‌گذاری عمومی بیان می‌کند که در زنجیرۀ خط مشی‌گذاری دو حوزۀ مهم عبارت‌اند از حوزۀ تحلیل خط مشی و حوزۀ ارزشیابی خط مشی؛ اولی به تعیین آنچه در زمینۀ خط مشی بایستی انجام گیرد (پیشینی) و دیگری به مشخص‌کردن آنچه انجام گرفته است (پسینی) می‌پردازد؛ حال بین این دو، مجموعه‌ای از تصمیم‌ها و اقدامات وجود دارد که نتیجۀ پایانی اولی را به‌صورت علّی به دیگری پیوند می‌دهد و پژوهش‌های اجرا در پی معنابخشی به این فضای بین نیت دولت[۲] و اثر خط مشی[۳] است. اسمیت در کتابش، فصل هفتم را به اجرا پژوهیِ خط مشی اختصاص داده است و به بدنۀ کل فصلش، با بیان سه نسل مطالعات اجرا شکل داده است.

البته در ابعاد دیگری از دانش خط مشی‌گذاری هم شاهد پاسخ به سؤال‌های نحوۀ عمل خط مشی‌ها در جامعه هستیم؛ به طور مثال در کتاب نظریه‌های فرآیند خط مشی عمومی که ساباتیه تألیف کرده است، نظریات مختلفی آورده شده است که به صورت توصیفی و اثباتی (و نه هنجاری) نحوۀ عمل خط مشی‌گذاری عمومی را تئوریزه کرده است. در این کتاب که حاوی یازده فصل است، نظریات مختلف اعم از چارچوب انتخاب عقلایی نهادی، چارچوب جریانات چندگانه، ساخت اجتماعی و طرح خط مشی، رویکرد شبکه‌ای، نظریه تعادل گسسته و چارچوب ائتلاف مدافع بیان شده‌اند که نحوۀ عمل خط مشی‌ها را با نظام معنایی و ادبیات خود توضیح می‌دهند.

به طور کلی می‌توان گفت که با توجه به هر نظام معنایی خاص، می‌توان نحوۀ عمل خط مشی‌ها را در جامعه تبیین کرد؛ به طوری که در علوم اسلامی نیز بر اساس انسان‌شناسی و جامعه‌شناسی اسلامی، علامه طباطبایی(ره) هم در یک فصل از رسالۀ اعتباریات به بیان نحوۀ حضور و تغییر برخی اعتبارات (در نگاه ما خط مشی هم نوعی اعتبار است) در زندگی انسان‌ها پرداخته و بر اساس نظام معنایی اعتبارات، آن‌ها را تبیین و توجیه کرده‌ است.

حال بر اساس مقدمه‌ای که ذکر شد، در پی فهم مقدمات چگونگی اثر‌گذاری خط مشی‌گذاری و ترتیبات خاص حکمرانی پژوهش بر محتوای پژوهش (به عنوان یک عمل و رفتار اجتماعی متأثر از خط مشی پژوهش) هستیم؛ برای تدقیق این مطلب، در ادامه به گزارش مختصر یک پژوهش مروری پرداخته شده است که مؤلفان آن گلاسر و لودل[۴] (۲۰۱۶) هستند.

ایشان مقاله‌ای را با عنوان سؤال اصلی ما به نگارش درآورده‌اند و در آن سعی کرده‌اند تا با کاوش در ادبیات موضوع مطالعات علم و فناوری و جامعه‌شناسی علم، اثر حکمرانی را روی محتوای پژوهش بیابند. ایشان از دو منظر یافته‌های خود را دسته‌بندی کرده‌اند: دیدگاه اول در باب تأثیرگذاری ترتیبات خاص حکمرانی بر روی محتوای پژوهش است و دیدگاه دوم تأثیرپذیری محتوای تحقیقات از عوامل مختلف است که حکمرانی هم یکی از آن‌ها محسوب می‌شود. برای فهم این تأثیرگذاری و تأثیرپذیری نیازمند همکاری رشته‌های مطالعات خط مشی علم، جامعه‌شناسی علم و کتاب سنجی[۵] هستیم که همگی می‌توانند با هم جعبۀ ‌ابزاری تحلیلی در اختیار قرار دهند. سؤال اصلی این مقاله این است که چگونه حکمرانی، محتوای پژوهش را تغییر می‌دهد؟

در بخش دوم این مقاله به مطالعاتی رجوع شده است که تغییرات در حکمرانی علم و پژوهش را نقطۀ عزیمتِ خود قرار داده‌اند و تأثیر آن را روی تولید دانش علمی تحلیل کرده‌اند. در این بخش به چندین تغییر مهم رخ‌داده در حکمرانی علم اشاره‌ و تأثیر آن‌ها را بررسی می‌کنند:

  1. تغییر از تأمین مالی بازگردنده[۶] برای پژوهش، به سبک تأمین مالی دو بخشی که تأمین مالی بازگردنده را با تأمین مالی موقتی پروژه‌محور ترکیب می‌کند. تأمین مالی گرنتی، انعطاف سیستم علمی را بالا می‌برد و حمایت‌ها را متوجه بهترین پژوهشگران می‌کند، ولی پژوهش‌های کمتری در باب تأثیر آن بر محتوای پژوهش‌ها انجام‌ گرفته است. علاقۀ پژوهشگران به موضوعاتی که انتظار می‌رود تأمین مالی شوند ممکن است تنوع رشته‌ها را در سطح کلان کم کند و ممکن است آن‌ها را مجبور کند که در یک مسیر خاص حرکت کنند؛ از طرف دیگر ممکن است مانع نوآوری سریع گردد.
  2. پیوستگی اهداف خط مشی عمومی با خط مشی‌های علم؛ از اواسط قرن ۱۹ خط مشی علم در جهت تلاش برای افزایش کمکِ علم به حل مسائل اجتماعی، با اهداف خط مشی عمومی به هم نزدیک شده‌اند.
  3. ارزشیابی‌ها و ارتقای تأمین مالی عملکرد محور؛ از سال ۱۹۷۰ به بعد بسیاری از کشورها تأمین مالی مؤسسات آموزش عالی خود را با تغییر یا تکمیل تأمین مالی ورودی محور برای پژوهش‌ها، به تأمین مالی عملکرد محور تغییر دادند. منطق پشت این تغییرات شامل انگیزاننده‌ها (جایزه به عملکرد بهتر)، باز توزیع منابع (جهت افزایش اثربخشی) و مدیریت بهبودیافته (جهت ارائۀ اطلاعات لازم برای تغییر) است.
  4. تغییر شکل حکمرانی سیستم‌های آموزش عالی که معمولاً به‌عنوان یک انتقال به مدیریت عمومی جدید[۷] شناخته می‌شود.
  5. تشویق فعالیت‌ها و همکاری‌های انتقال دانش بین پژوهش‌های با بودجه‌های دولتی و مؤسسات تجاری.

در این مقاله علاوه بر بررسی مفصل این تغییرات و اثر آن‌ها بر محتوای پژوهش‌ها در بخش سوم از جنبۀ جامعه‌شناسی علم به بررسی تأثیر عوامل مختلف بر محتوای پژوهش می‌پردازد؛ و در نهایت یک دستور کار پژوهشی جهت فهم دقیق این تأثیرگذاری و تأثیرپذیری (در جهت همکاری بین‌رشته‌ای سه حیطۀ علمی خط مشی علم، جامعه‌شناسی علم و کتاب سنجی[۸]) ارائه می‌کند و این سه سؤال را مطرح می‌کند:

  1. پیش از این، ما چه مطالبی دربارۀ تأثیرات حکمرانی بر محتوای پژوهش می‌دانستیم؟
  2. چگونه یک پژوهش دربارۀ اثر حکمرانی بر محتوای پژوهش ایجاد می‌شود؟
  3. چگونه چنین دستور کار پژوهشی فهم می‌شود؟

این سه سؤال در اصل سرآغازی برای پژوهش‌هایی در حوزۀ تأثیر خط مشی و حکمرانی بر محتوای پژوهش و بالعکس است که نگارندۀ این مقاله به جای راه‌حل فقط یک دستور کار پژوهش ترسیم کرده است.

در نهایت می‌توان این دسته از پژوهش‌ها را در زمرۀ پژوهش‌های اهمیت حکمرانی پژوهش جای داد؛ و از آن برای حکمرانی مطلوب پژوهش در کشور استفاده کرد.


منابع:

  1. Jochen Glaser and Grit Laudel (2016). Governing Science. European Journal of Sociology, 57, pp 117-168
  2. پل ای. ساباتیه، مترجم: حسن دانایی فرد؛ نظریه‌های فرآیند خط مشی عمومی، ۱۳۹۳، صفّار
  3. کوین بی. اسمیت، کریستوفر دابلیو لاریمر، مترجم: حسن دانایی فرد؛ کتاب درآمدي بر نظريه خط مشي گذاري عمومي، ۱۳۹۲، صفّار
  4. طباطبایی، سید محمد حسین؛ مجموع رسائل، ۱۳۸۷، بوستان کتاب

[۱]Implementation Research

[۲]Government Intention

[۳]Policy Impact

[۴]Jochen Glaser & Grit Laudel

[۵]Bibliometric

[۶]recurrent funding: نوعی تأمین مالی که در آن معمولاً بودجه به‌صورت یک‌ساله و برای خدمات خاصی به‌صورت غیر پروژه‌محور اختصاص داده می‌شود.

[۷]new public management

[۸]science  policy  studies,  the  sociology  of  science,  and  bibliometrics

افزودن دیدگاه

لطفا دیدگاه خود را بنویسید
لطفا نام خود را وارد کنید

سه × سه =