حکمرانی پژوهش

حکمرانی پژوهش و نظام  ملی نوآوری

نویسنده: مجتبی جوادی

تخمین زمان مطالعه: ۷ دقیقه


دیرزمانی است که رویکرد خطی به نوآوری جای خود را به رویکردهای سیستمی داده است. رویکرد سیستمی، رفتار بازیگران و تعاملات میان آنها و محیط حاکم بر آنها توجه می‌کند. رویکردهای سیستمی، سطوح مختلفی از تحلیل را شامل می‌شوند، از جمله: نظام ملی نوآوری، نظام بخشی نوآوی، نظام منطقه‌ای نوآوری، مدل مارپیچ سه‌گانۀ ارتباط دولت، دانشگاه و صنعت، سیستم‌های فناورانه، سیستم‌های اجتماعی نوآوری، دیدگاه سیستم‌های اجتماعی-تکنیکی، دیدگاه خوشه‌های صنعتی و ظرفیت نوآورانۀ ملی و دیدگاه شبکه‌ای. در نوشتۀ پیشِ رو سعی شده است با مرورِ تاریخیِ نظریِ نظام نوآوری، به محل تلاقی مفهوم حکمرانی پژوهش و نظام ملی نوآوری پرداخته شود. این نوشته به تطبیق کارکردها و فعالیت‌های موجود در تعاریف هر دو مفهوم پرداخته است و نشان می‌دهد می‌توان نوعی نسبتِ این‌همانی بین این دو مفهوم برقرار کرد.


یکی از رویکردها در بازشناسی و حل مسائل حوزۀ حکمرانی پژوهش، توجه به مفهوم نظام ملی نوآوری و مخصوصا حوزۀ کارکردهای آن است. برای اولین بار، فریمن در سال ۱۹۸۷، مهم‌ترین رویکرد سیستمی به نوآوری یعنی نظام ملی نوآوری را مطرح کرده است. در نظریه‌ها و مدل‌های اولیه که تقریبا پس از جنگ جهانی دوم ظهور یافتند، فرآیند نوآوری به صورت خطی دیده شده بود؛ یعنی نوآوری، محصول مستقیم پژوهش در نظر گرفته می‌شد (همان‌گونه که در شکل زیر دیده می‌شود و گاهی از آنها به عنوان مدل‌های فشار علم نیز یاد می‌شود). پیش‌فرض اصلی دیدگاه‌ها و مدل‌های خطی نوآوری این بود که افزایش ورودی فرآیند نوآوری، افزایش خروجی آن را در پی خواهد داشت؛ بنابراین حکومت‌ها به سمت افزایش بودجۀ پژوهش حرکت کردند. ولی جای این سؤال باقی بود که آیا واقعا با افزایش بودجۀ پژوهش، تولید و نوآوری حاصل خواهد شد؟ و مسائل جامعه حل خواهند شد؟ پاسخی که تجربۀ تاریخی نسبت به آن نشان داد، منفی بود.

طولی نکشید که باناسازگاری این افزایش بودجه و میزان نوآوری، نقص‌های رویکرد خطی مشخص شد و پیچیدگی عوامل مؤثر بر نوآوری اثبات شد. بنابراین توجه دانشمندان به ماهیت سیستمی نوآوری جلب شد. رویکردهای سیستمی به رفتار بازیگران و تعاملات میان آنها و محیط حاکم بر آنها توجه داشته و توسعۀ منطقی رویکرد سیستمی به ظهور مفهوم نظام نوآوری منجر شد. نظام‌های نوآوری می‌توانند در سطوح و از ابعاد مختلف مورد توجه و بررسی قرار گیرند که عبارتند از: نظام ملی نوآوری، نظام بخشی نوآوی، نظام منطقه‌ای نوآوری، مدل مارپیچ سه‌گانۀ ارتباط دولت، دانشگاه و صنعت، سیستم‌های فناورانه، سیستم‌های اجتماعی نوآوری، دیدگاه سیستم‌های اجتماعی-تکنیکی، دیدگاه خوشه‌های صنعتی و ظرفیت نوآورانۀ ملی و دیدگاه شبکه‌ای؛ که هر کدام توسط برخی دانشمندان مورد بحث واقع شده است.

چارچوب نظام نوآوری به عنوان یک چارچوب تحلیلی قوی شناخته می‌شود و سازمان‌هایی نظیر سازمان همکاری اقتصادی و توسعه[۱]، آنکتاد[۲] و کمیسیون اروپا آن را به عنوان یکی از اجزای اصلی چارچوب تحلیلی خود قرار داده‌اند. نمونۀ رویکرد نظام نوآوری که در کتاب مدیریت سیستم‌های نوآوری ملی OECD، آمده است به شکل زیر است:

پس همان‌گونه که دیده می‌شود، مدل‌های نوآوری از ابتدا دستخوش تغییرات و پیشرفت‌هایی شده است و مدل فشار علم[۳]، مدل کشش تقاضا[۴]، مدل‌های خطی نوآوری[۵]، مدل‌های تعاملی[۶] مثل پیوند زنجیره‌ای، مدل‌های یکپارچه[۷] و شبکه‌ای و در نهایت نظام ملی نوآوری[۸] نیز در همین سیر شکل گرفته است.

دو عنصر اصلی موجود در نظام‌های نوآوری عبارتند از سازمان‌ها و نهادها؛ که سازمان‌ها همان ساختارهای رسمی هستند که کنش‌گران و بازیگران عرصۀ نظام نوآوری محسوب می‌شوند و نهادها نیز مجموعه‌ای از عرف، عادات مشترک، هنجارها، رویه‌های جاافتاده، قوانین و مقررات است(و در حقیقت قواعد بازی هستند) که رفتار کنش‌گران و تعاملات میان آنها را تنظیم می‌کند.

حال پس از بیان مختصری از سیر شکل‌گیری مفهوم نظام‌های نوآوری، به محل تلاقی مفهوم حکمرانی پژوهش و نظام ملی نوآوری پرداخته خواهد شد. یکی از نقاط اصلی که می‌توان از ظرفیت‌های مفهومی نظام ملی نوآوری در حوزۀ حکمرانی پژوهش استفاده کرد، کارکردهای عناصر اصلی یک نظام نوآوری است.

مطالعۀ کارکردهای یک سیستم، یکی از مهم‌ترین جنبه‌های قابل توجه در مطالعۀ هر سیستم است؛ و به تبع آن، بخشی از ادبیات موجود در حوزۀ نظام ملی نوآوری به بررسی کارکردهای آن پرداخته‌اند؛ که در ادامه به بخشی از آن به عنوان محل بحث پرداخته می‌شود.

کارکردهای نظام ملی نوآوری

با توجه به تعریفی که قبلا از حکمرانی پژوهش ارائه شده است[۹] و توضیحی که در باب کارکردهای نظام ملی نوآوری ارائه می‌شود، ارتباط مفهومی این دو مشخص خواهد شد. کارکرد اصلی هر نظام نوآوری عبارت است از تولید، اشاعه و به‌کارگیری دانش و نوآوری. برای برآورده کردن این کارکرد اصلی، بایستی کارکردها و فعالیت‌های مختلفی درون این نظام شکل بگیرد که اولا برای بررسی و سنجش نظام نوآوری و ثانیا برای تقویت آن، باید مورد شناسایی قرار گیرند. دسته‌بندی‌های مختلفی از کارکردهای درونی نظام ملی نوآوری انجام شده است که همۀ این دسته‌بندی‌های ارائه شده در منابع مختلف به طور مستقیم و غیرمستقیم نشان‌گر همان مفهومی است که در مورد حکمرانی پژوهش اختیار شده است؛ یعنی برخی از کارکردهایی را که برای نظام ملی نوآوری شمرده‌اند مثل تسهیل مسیر فرآیند پژوهش، هدایت پژوهش، تأمین مالی و تسهیل پژوهش‌ها، تأثیرگذاری بر جهت‌گیری پژوهش‌ها، همگی به طور مستقیم مساوی با مفهوم حکمرانی پژوهش است. برای تقریب به ذهن به دو مورد دسته‌بندی‌های ارائه شده از کارکردهای نظام ملی نوآوری اشاره می‌شود:

کارکردها و فعالیت‌ها
۱- فعالیت‌های کارآفرینانه؛ ۲- توسعۀ دانش؛ ۳- انتشار دانش از طریق شبکه‌ها؛ ۴- هدایت پژوهش؛ ۵- شکل‌دهی بازار؛ ۶- بسیج منابع؛ ۷- ایجاد مشروعیت قانونی و رفع مقاومت به تغییر[۱۰]
۱- خط‌مشی‌گذاری کلی، و جزئی در حوزۀ علم و فناوری؛ ۲- تأمین مالی، تسهیل و هدایت پژوهش‌ها؛ ۳- انجام فعالیت‌های تحقیق و توسعه؛ ۴- ارتقاء کارآفرینی فناورانه؛ ۵- انتقال و اشاعۀ فناوری؛ ۶- تولید محصولات و ارائۀ خدمات[۱۱]

همان‌گونه که مشاهده می‌شود، هر یک از کارکردها به طور مستقیم و غیرمستقیم با مفهوم حکمرانی پژوهش مرتبط هستند؛ بنابراین مفهوم نظام ملی نوآوری و پیشینۀ پژوهشی موجود در این حوزه، می‌تواند یک چارچوب مفهومی غنی و نوعی رویکرد برای حکمرانی پژوهش مهیا کند و مسیری در جهت حل مسائل مربوط به آن ارائه کند.


منابع:

  1. OECD(1999)Managing national innovation systems. (1999). Paris: OECD.
  2. Hekkert, M., Suurs, R., Negro, S., Kuhlmann, S., & Smits, R. (2007). Functions of innovation systems: A new approach for analysing technological change. Technological Forecasting and Social Change,74(4), 413-432.
  3. قاضی نوری، سید سپهر؛ قاضی نوری، سید سروش (۱۳۹۱) مقدمه‌ای بر سیاست‌گذاری علم، فناوری و نوآوری، تهران، نشر دانشگاه تربیت مدرس.

[۱]OECD: Organization for Economic Co-operation and Development –

[۲]UNCTAD: United Nations Conference on Trade and Development

[۳]Science push

[۴]Demand pull

[۵]Linear model

[۶]Interactive

[۷]Integrated

[۸]National innovation system

[۹]در همین دسته از متن‌های حوزۀ حکمرانی پژوهش در متنی با عنوان «حکمرانی پژوهش: چرایی و چیستی» این مفهوم به این صورت تعریف شده است:حکمرانی پژوهش در اصل به چگونگی هدایت کنش‌گران این عرصه می‌پردازد، به طوری که اهداف خواسته‌شده حاصل گردد.حکمرانی پژوهش همان ترتیبات نهادی، ساختارهای انگیزشی و غیره هستندکهتعیین می‌کنند بازیگران چگونه در تخصیص و مدیریت منابع عمل کنند تا پژوهش و نوآوری را هدایت کنند.

[۱۰]دسته‌بندی مربوط به هکرت و همکاران، ۲۰۰۷

[۱۱]دسته‌بندی مربوط به OECD، ۱۹۹۹

افزودن دیدگاه

لطفا دیدگاه خود را بنویسید
لطفا نام خود را وارد کنید

ده + هشت =