نظام پژوهش کشور به ویژه در حوزه علوم انسانی سردرگمی خاصی دارد و شاهد موازی‌کاری‌ها و هدررفت منابع مالی، سرمایۀ انسانی و زمان هستیم و منشأ آن نیز نبود حکمرانی مطلوب در این عرصه است.

نویسنده: مجتبی جوادی

تخمین زمان مطالعه: ۶ دقیقه


سخن گفتن در باب اهمیت و ضرورت پژوهش‌های علوم انسانی برای کسی که حتی اندک ارتباطی با نظام آموزش عالی داشته باشد، کاری بسیار ساده و مانند سخن‌گفتن از امور بدیهی است. پژوهش کلید پیشرفت کشور است. امروزه مسائل فراوانی در نظام پژوهشی کشور موجود است که موجب رخوت و کاهش نشاط علمی در جوامع علمی شده است؛ آیا مسائلی که در دانشگاه‌ها روی آن‌ها کار می‌شود و مقاله‌ها و پایان‌نامه‌هایی که نوشته می‌شود، در پی حل مسائل واقعی کشور هستند؟ و سر منشأ آن‌ها، یک درد اجتماعی است یا انگیزه‌های دیگر؟ نتایج پژوهش‌ها تا چه حدی به کار گرفته می‌شوند؟ تأمین مالی پژوهش‌ها چگونه اداره می‌شود؟ نظام پژوهش کشور به ویژه در حوزه علوم انسانی سردرگمی خاصی دارد و شاهد موازی‌کاری‌ها و هدررفت منابع مالی، سرمایۀ انسانی و زمان هستیم و منشأ آن نیز نبود حکمرانی مطلوب در این عرصه است.


سخن گفتن در باب اهمیت و ضرورت پژوهش‌های علوم انسانی برای کسی که حتی اندک ارتباطی با نظام آموزش عالی داشته باشد، کاری بسیار ساده و مانند سخن‌گفتن از امور بدیهی است. پژوهش کلید پیشرفت کشور است. امروزه مسائل فراوانی در نظام پژوهشی کشور موجود است که موجب رخوت و کاهش نشاط علمی در جوامع علمی شده است؛ آیا مسائلی که در دانشگاه‌ها روی آن‌ها کار می‌شود و مقاله‌ها و پایان‌نامه‌هایی که نوشته می‌شود، در پی حل مسائل واقعی کشور هستند؟ و سر منشأ آن‌ها، یک درد اجتماعی است یا انگیزه‌های دیگر؟ نتایج پژوهش‌ها تا چه حدی به کار گرفته می‌شوند؟ تأمین مالی پژوهش‌ها چگونه اداره می‌شود؟ نظام پژوهش کشور به ویژه در حوزه علوم انسانی سردرگمی خاصی دارد و شاهد موازی‌کاری‌ها و هدررفت منابع مالی، سرمایۀ انسانی و زمان هستیم و منشأ آن نیز نبود حکمرانی مطلوب در این عرصه است.

مقام معظم رهبری در یکی از بیاناتشان می‌فرمایند: «باید تحقیقات را جهت‌دهی کرد. مطلق تحقیقات به هر شکلی مطلوب نیست. تحقیقات باید بتواند در جهت مشخصی به کار افتد؛ یعنی آن مواردی مورد تحقیق قرار گیرد که چرخۀ تحقیقاتی و فنی و علمی کشور را کامل کند. پراکندگی در کار تحقیقات، شاید موجب شود که برخی از این کارها، بی فایده یا حداقل کم‌فایده شود.» (در دیدار اعضای شورای عالی انقلاب فرهنگی؛ ۱۹/۹/۱۳۸۰)

با اندکی تأمل در اکثر خط مشی‌های موجود در عرصۀ علم در ایران، می‌توان فهمید که مبادی آن‌ها تقلیدپذیری خط مشی‌‌ای از کشورهای به‌اصطلاح توسعه‌یافته است؛ به عنوان مثال استاد داوری اردکانی به خط مشی مقاله‌شماری در نظام ارتقاء علمی اشاره می‌کنند و منشأ این سیاست موجود در نظام علمی ایران را در خط مشی‌های علمی ملل غربی می‌دانند؛ به طوری که آن‌ها وقتی دیدند روند پژوهش‌ها به سمت پژوهش‌های کاربردی است و پژوهش‌های بنیادین مغفول واقع شده است، سیاست مذکور را در پیش گرفتند تا از آن طریق جامعۀ علمی را به پژوهش‌های بنیادین سوق دهند و چون اجرا و عرضۀ این نوع پژوهش‌ها آسان‌تر از پژوهش‌های کاربردی بود؛ بنابراین اساس نظام ارتقاء علمی‌شان را، خط مشی مقاله‌شماری قرار دادند (داوری اردکانی، ۱۳۹۲). آیا در ایران اتخاذ این سیاست به این دلیل بوده است یا فقط به خاطر تقلیدپذیری در خط مشی‌؟

هر حکومتی برای پیش‌بردن اهداف خود، ناگزیر از توجه به عرصۀ حکمرانی علم و پژوهش است. کشوری که حکمرانی پژوهش در آن امری مغفول و بدتر از آن مجهول باشد، در طی زمان هزینه‌های کلانی را متحمل خواهد شد. در کشوری که پژوهش در آن به یک کار لوکس تبدیل شود و مدیران سازمان‌ها و کارگزاران کشور، خود را نیازمند پژوهش ندانند یا به جهت رفع تکلیف یا صرفاً برای ارائۀ گزارش به مقامات مافوق و … دست به پژوهش بزنند، قطعاً ارتباط دانشگاه یا به عبارت دقیق‌تر ارتباط علم با آن جامعه به پایین‌ترین سطح خود خواهد رسید؛ ارتباطی که سعادتمندی یک جامعه با آن سنجیده می‌شود. نتیجۀ کاهش ارتباط جامعۀ علمی و کارگزاران حکومتی، جزیره‌کاری‌های پژوهشی، عدم جهت‌مندبودن پژوهش‌ها، هدررفتن منابع مالی فراوان در عرصۀ اجرای پژوهش‌ها، موازی‌کاری‌های بیهوده و تأثیرپذیری‌های جدی منفی از روند جهانی علمی خواهد بود. همۀ این مسائل، حاکی از ضرورت حکمرانی پژوهش است. حکمرانی پژوهش در عرصۀ علوم انسانی، در یک بیان ساده، دنبال پاسخ به این پرسش است که پژوهش‌های علوم انسانی در عالم واقع، باید چگونه جهت‌دهی بشوند تا در جایگاه اصلی خود قرار گیرند و موجب پیشرفت کشور شوند؟ با دستیابی به حکمرانی مطلوب پژوهش در علوم انسانی، تحول در علوم انسانی هم حاصل خواهد شد. صرفاً با افزایش بودجۀ پژوهش در کشور نمی‌توان به کیفیت مطلوب دست یافت، زیرا این بودجه بایستی در یک نظام حکمرانی مطلوب ساری و جاری گردد تا اهداف بلند این افزایش بودجه به ثمر برسد. حکومت‌ها می‌خواهند بیشترین به‌کارگیری را از تأمین مالی عمومی محدود از طریق هدایت پژوهش‌ها داشته باشند تا کارهای پژوهشی را تا جایی که ممکن است اثربخش گردانند؛ این نقطه سرآغاز پیدایش حکمرانی علم و پژوهش است.

حکمرانی پژوهش در اصل به چگونگی هدایت کنشگران این عرصه می‌پردازد، به طوری که اهداف خواسته‌شده حاصل گردد. اولین گامی که بایستی در فهم حکمرانی پژوهش طی شود، کسب شناخت از فضا و شرایط علم در ایران و جهان است؛ اگر دانشمند و پژوهشگر بگوید کار من پژوهش است و مسائل سیاست علم و شرایط پیشرفت آن به من ربطی ندارد، سخنی درست گفته است؛ دانشمندان باید مطالعه و پژوهش کنند و کتاب و مقاله بنویسند، اما مدیران پژوهش اگر از امکان‌ها و شرایط پژوهش و وضع علم در جهان و در کشور خود بی‌خبر باشند، چگونه می‌توانند نظام علم و پژوهش را اداره کنند (داوری اردکانی، ۱۳۹۲).

اگر حکمرانی پژوهش را درختی فرض کنیم که میوۀ آن رشد و تعالی جامعه است، قطعاً ریشه در زمینی دارد که متشکل از برخی مبانی هستی‌شناختی، معرفت‌شناختی، روش‌شناختی و برخی رشته‌هایی همچون جامعه‌شناسی و فلسفۀ علم، سیاستگذاری، روانشناسی، اقتصاد و … است؛ هرچه مواد ریشه‌ای آن قوی‌تر و پویاتر باشند، شاهد طراوت و پُرباری بیشتر درخت حکمرانی پژوهش خواهیم بود. در حکمرانی پژوهش به مباحثی همچون تأمین مالی پژوهش عمومی، تصمیم‌گیری، اولویت‌گذاری، ارزیابی نهادها و کنشگران در رابطه با سهم آن‌ها در تولید دانش، رشد اقتصادی و حل نیازهای اجتماعی و … پرداخته می‌شود؛ در یک تعریف دیگر می‌توان گفت که حکمرانی پژوهش همان ترتیبات نهادی، ساختارهای انگیزشی و … هستند که تعیین می‌کنند بازیگران چگونه در تخصیص و مدیریت منابع عمل کنند تا پژوهش و نوآوری را هدایت کنند (OECD, 2010).

در ادامه علاوه بر تبیین دقیق‌تر از چیستی حکمرانی پژوهش و وضعیت موجود حکمرانی پژوهش در علوم انسانی در ایران، به چگونگی حکمرانی پژوهش پرداخته خواهد شد تا برای رسیدن به وضعیت مطلوب، گام‌هایی برداشته شود.


منابع:

  1. داوری اردکانی، رضا. ۱۳۹۲؛ علم، پژوهش و سیاست‌های پژوهشی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی, ۱۳۹۲٫
  2. سایت ir ، بیانات مقام معظم رهبری در جمع اعضای شورای عالی انقلاب فرهنگی ۱۹/۹/۱۳۸۰
  3. OECD (2010) The OECD innovation strategy: getting a head start on tomorrow . OECD: Paris.

 

افزودن دیدگاه

لطفا دیدگاه خود را بنویسید
لطفا نام خود را وارد کنید

14 − پنج =