حکمرانی پژوهش

چگونگی حکمرانی پژوهش مبتنی بر شناخت وضعیت موجود و وضعیت مطلوب این عرصه است.

نویسنده: مجتبی جوادی

تخمین زمان مطالعه: ۷دقیقه


پس از بیان اجمالی چیستی و چرایی حکمرانی پژوهش، ذهن به طور منطقی به سمت تفکر در باب چگونگی حکمرانی پژوهش سوق می یابد. در هر عرصه ای صحبت از چگونگی مبتنی بر چیستی آن است یا به عبارت دیگر، تولید و رشد یک نظریه (به مثابه تولید و رشد یک درخت) مبتنی بر آبشخورهای هستی شناختی و زمینه های معرفتی نظریه پرداز (به مثابه زمینی که درخت در آن ریشه دوانده) است؛ لذا ممکن است که به تعداد همه نظریه پردازان، نسخه ای برای چگونگی حکمرانی پژوهش ارائه گردد که نگاه پارادامیک به علم نیز حاکی از این مهم است.ممکن است یک نظریه پرداز از منظر فلسفه علم یا جامعه شناسی علم یا … به موضوع حکمرانی پژوهش بنگرد و مبتنی بر آن از چگونگی آن صحبت کند؛ ولی مؤلف در پی توضیح چگونگی حکمرانی پژوهش از منظر حاکمیت است به طوری که می خواهد سلوک حکومت در امر حکمرانی پژوهش در علوم انسانی را پیشنهاد کند.


چگونگی حکمرانی پژوهش مبتنی بر شناخت وضعیت موجود و وضعیت مطلوب این عرصه است و در اصل نحوه رسیدن از وضعیت موجود به وضعیت مطلوب، چگونگی حکمرانی پژوهش محسوب می شود؛ لذا برای ارائه نظر در باب چگونگی حکمرانی پژوهش، نیازمند فهم وضعیت کنونی و غایی در این عرصه هستیم؛ که در ادامه این نوشته ها به آن ها پرداخته خواهد شد. در بعضی از دانشگاه های معتبر جهان رشته مدیریت پژوهش دایر است زیرا ساختارهای تصمیم‌گیری کشورها، تأثیر عمده‌ای بر چگونگی طراحی و اجرای سیاست‌ها و چگونگی حکمرانی، مدیریت و تأمین مالی پژوهش عمومی دارند.جهت روشن شدن مطلب، به یک پژوهشی اشاره می شود که در باب حکمرانی پژوهش عمومی در کشورهای عضو سازمان همکاری های اقتصادی و توسعه انجام شده است. در یک بخش آن، چگونگی حکمرانی پژوهش را در قالب سه الگوی جامع ارائه کرده است که کشورها از آنها تبعیت می کنند؛ این الگوها عبارتند از: الگوی متمرکز، الگوی دو سیستمی(مابین الگوی متمرکز و غیر متمرکز) و الگوی غیر متمرکز که در جدول زیر برخی ویژگی های آن ها آمده است.

  الگوی متمرکز الگوی دو سیستمی الگوی غیرمتمرکز
ساختار وزارتی ·  وزارت علم به صورت یگانه (که گاهی به همراه آموزش و یا فناوری است.) ·وزارتخانه‌ها و ادارات فدرال (یا کشوری)، ایالتی (یا استانی)  و منطقه‌ای برای علم و آموزش و فناوری ·بخش‌های زیادی از حکومت
اولویت‌گذاری ·  اصولاً بالا به پایین و از طرف حکومت مرکزی ؛ درگیری ذی نفعان با اولویت گذاری فقط در سطح مشورتی ·بالا به پایین و پایین به بالا؛ درگیری ذی نفعان برای بخشی از بودجه تحقیق و توسعه ·  اصولاً پایین به بالا و از طرف اجتماع پژوهشی
جریان‌های تأمین مالی[۱] ·اصولاً تأمین مالی نهادی؛ تأمین مالی مستقیم سازمان های پژوهشی عمومی و دانشگاه‌ها

·برنامه‌های گرنت رقابتی به میزان پایین

· فقدان نمایندگی‌های تأمین مالی مستقل[۲] (انجمن‌های پژوهشی)

·تأمین مالی نهادی سازمان های پژوهش عمومی و دانشگاه ها و همچنین در کنار این نوع تأمین مالی، وجود برنامه‌های گرنت رقابتی در نمایندگی‌های تأمین مالی مستقل برای دانشگاه‌ها و سازمان های پژوهشی عمومی ·بدون هیچ تأمین مالی نهادی؛ و اصولاً تأمین مالی پروژه‌ای در کنار برنامه‌های گرنت رقابتی در نمایندگی های تأمین مالی مستقل و اصولاً برای دانشگاه‌ها

· تأمین مالی مأموریت محور برای سازمان های پژوهشی عمومی

نقش ایفاکنندگان پژوهش که حمایتدولتی دریافت می‌کنند (دانشگاه‌ها و سازمان های پژوهشی عمومی) ·اصولاً پژوهش در سازمان های پژوهشی عمومی انجام می‌شود، مثل دوره‌های کوتاه مدت پست دکتری

·  نقش ثانوی دانشگاه ها در انجام پژوهش

· تعادل انجام پژوهش بین دانشگاه‌ها و سازمان های پژوهشی عمومی، مثل  دانشجویان فارغ‌التحصیل و دوره کوتاه مدت پست دکتری · اصولاً پژوهش در دانشگاه‌ها انجام می‌شود، مثل دانشجویان فارغ‌التحصیل و پست دکتری کوتاه مدت

·  نقش ثانوی سازمان های پژوهشی عمومی در انجام پژوهش

ارزشیابی · وجود کمیته ارزشیابی دوره‌ای برای برنامه‌ها و عملکرد سازمان های پژوهشی ·وجود کمیته ارزشیابی سازمان های پژوهشی و همچنین داوری همتایان از طرح نامه‌های پژوهشی رقابتی · داوری همتایان از طرح نامه‌های پژوهشی رقابتی

 

نقاط قوت اصلی · استقلال در سطح مدیریت نهادی، آزادی لازم برای انجام پژوهش‌های بلند مدت با ریسک بالا را تأمین می کند.

· پایداری جریان‌های تأمین مالی

· جایگاه باثبات پژوهشگران شرایط را برای پیگیری فرصت‌های نوظهور فراهم می‌کند.

·امکان شغل بلند مدت جذاب در حوزه پژوهش بالاست.

·  پاسخگوی اولویت‌های منطقه‌ای و صنعتی

· پژوهش بلندمدت در سازمان های پژوهشی عمومی

·  دارای اسلوبواکنشی برای موضوعات نوظهور

·یادگیری انجام پژوهش با تأمین مالی پروژه ترکیب شده است.

· انعطاف‌پذیری برای همکاری با بخش های عمومی و خصوصی

· دارای اسلوب پاسخگویی و عکس العمل سریع نسبت به موضوعات نوظهور

· کنترل کیفیت قوی

· یادگیری انجامپژوهش با تأمین مالی پروژه ترکیب شده است.

·ایجاد فرصت‌برای پژوهشگران جوان در جهت استقلال آنان

· عوامل تأمین مالی پژوهش از تغییرات در حکومت‌ها حفظ‌شده‌اند.

· حضور قوی صنعت در پژوهش بخش عمومی

نقاط ضعف اصلی · سرعت کم در پاسخگویی به حوزه‌های میان‌رشته‌ای جدید

·  سخت بودن برانگیختن یا عزل کردن پژوهشگران بی‌ثمر در پست‌های ثابت

· جدایی پژوهش و آموزش

· درجه سلسه مراتبی بسیار بالا و تحت تأثیر قرار دادن استقلال شغلی

·  مورد تغییرات واقع شدندر تغییر حکومت‌ها

·    نیازمندبودن همکاری عمومی- خصوصی به اقدام حکومتی

·چشم انداز و دورنمای پیچیده

·  وجود موازی کاری هایی میان سازمان های پژوهشی عمومی و پروژه‌های پژوهشی تأمین مالی شده

·جدایی پژوهش در سازمان های پژوهشی عمومی و آموزش مبتنی بر دانشگاه

· نیاز به همکاری بین سطوح حکومت مرکزی و حکومت منطقه‌ای

·  عدم تأمین مالی پایدار و بلند مدت برای پژوهشگران

· نیاز به همکاری میان نمایندگی‌ها و عوامل پژوهش

· عدم امکان دریافت حمایت برای برخی موضوعات

· خطر ترک شدن حوزه های پژوهشی بدون کارشناس

· افزایش استفاده از پست دکتری‌ها بطور موقت و کاهش جذابیت شغل‌های علم و فناوری

در یک نگاه دیگر می توان چگونگی حکمرانی پژوهش را در دو دسته کلی حکمرانی سلسله مراتبی در مقابل حکمرانی شبکه ای و افقی دسته بندی کرد. گونه اول به یک سبک حکمرانی برمی‌گردد که در آن حکومت یک بازیگری است که سرانجام خط مشی‌ها در دست او جای می‌گیرد. اگرچه نقش حکومت محجوب بوده یا علنی باشد، در نهایت به عنوان بازیگر اصلی، قاطع و هژمونیک شناخته می‌شود که تعیین‌کننده نهایی است. بر اساس این نقش، رابطه حکومت با بازیگران غیر حکومتی (علمی یا اجتماعی) نابرابر است بنابراین سلسله مراتبی نامیده می‌شود. سیستم پژوهش در این ساختار به شکل عمودی است. ولی در گونه دوم، سبک حکمرانی شبکه بر سبک‌های تعاونی حکمرانی (شامل فرآیندهای مذاکره، چانه‌زنی، اجماع) درشبکه‌های رسمی و غیررسمی تأکید دارد که بازیگران حکومتی و غیر حکومتی را دور هم جمع می‌کنند. حکومت در این شبکه‌ها مداخله نمی‌کند. در عوض به تسهیل امور یا فعال کردن آن‌ها کمک می‌کند یا خودش هم در آن‌ها مشارکت می‌کند. سیستم پژوهش در این ساختار بیشتر به صورت افقی است.

در نهایت طراحی چگونگی حکمرانی پژوهش در ایران نیازمند شناخت جایگاه و وضعیت کنونی داخلی و خارجی کشور است که از چه الگوهایی تبعیت می کند و از طرف دیگر با بررسی های دقیق مختصات تمدن نوین اسلامی و با توجه به انسان شناسی اسلامی، جامعه شناسی و سایر ابعاد این تمدن نوین، بایستی در جهت طراحی مسیر نیل از وضعیت کنونی به تمدن نوین اسلامی کوشش شود.


منابع:

  1. OECD (Organization for Economic Co-operation and Development). 2003. ‘Governance of PublicResearch: Towards Better Practices’, OECD Science & Information Technology, 9, 1–۱۶۰٫
  2. داوری اردکانی، رضا (۱۳۸۹) علم، پژوهش و سیاست‌های پژوهشی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، چاپ دوم

[۱]در این بخش از دو نوع تأمین مالی نهادی و تأمین مالی پروژه ای اسم برده شده است؛ به طوری که هر چه الگوهای حکمرانی به سمت متمرکز پیش بروند تأمین مالی نهادی بوده و هرچه به سمت عدم تمرکز پیش بروند، تأمین مالی پروژه ای شده و بالتبع نمایندگی های تأمین مالی مستقل نیز در آنها نقش مؤثر ایفا خواهند کرد؛ و در الگوی دو سیستمی، این جریان های تأمین مالی در تعادل قرار دارند.

[۲]independent fundingagencies

افزودن دیدگاه

لطفا دیدگاه خود را بنویسید
لطفا نام خود را وارد کنید

1 × 3 =