روان‌شناسی

شکل‏‌گیری خدمات روان‌‏شناختی و انحای نوین آن در ایران

نویسنده: حمید حیدری

تخمین زمان مطالعه:۷ دقیقه


 جامعۀ ‏‏روان‌شناسی‏‏ ایران پویایی‏‌های ‏‏خودش را دارد و هر روز انحای مختلفی از خدمات را کمی با فاصله از کشورهای توسعه‌یافته فارغ از کیفیت آن ارائه‏ می‌‌‏‌‏کند. یکی از این انحای مختلف پیوند فناوری‌ها و ‏‏روان‌شناسی‏‏ است که در سال‌های اخیر مورد توجه قرار گرفته است. این متن مروری اجمالی از شکل‏‌گیری خدمات روان‏‌شناختی و انحای نوین آن در ایران است.


‏‏روان‌شناسی‏‏ یکی از رشته‏‌های دانشگاهی در حوزۀ علوم انسانی با قریب بر ۵۰ گرایش محض و کاربردی است که دغدغۀ اصلی آن بررسی علمی رفتار و فرایندهای ذهنی است. این رشته دانشگاهی از زمان تأسیس خود تا به امروز، تغییرات بسیاری به خود دیده است و از علمی که فقط در محیط‏‌های آزمایشگاهی و دانشگاهی پیگیری‏ می‌‌‏‌‏شد، راه خود را به حوزۀ عمومی باز کرده است. این رشته امروزه این ادعا را دارد که از طریق خدمات خود در زمینۀ سلامت روان، سیاست‏‌گذاری‏‌های ‏‏عمومی، خدمات به سازمان‌ها، صنایع، زندان‌‏ها، ارتش و بسیاری از حیطه‏‌های ‏‏دیگر زندگی‏ می‌‌‏‌‏تواند گره‏‌ای از مشکلات بشر امروز باز کند. فارغ از اینکه چقدر ادعاهای این رشته و اهالی آن درست باشد، هر ساله شاهد رشد استفاده از خدمات روان‏‌شناختی در جوامع مختلف ایم که نشان از تأثیرگذاری و اهمیت این رشته بر افکار عمومی دارد. اقبال عمومی به این رشته در ایران آنچنان بالا گرفته است که در سال‏‌های ‏‏اخیر مقصد دوم انتخاب رشته دانشگاهی در گروه علوم انسانی بوده است.

‏‏روان‌شناسی‏‏ در ایران تاریخ کوتاهی دارد اما در این زمان کوتاه با ایجاد ۱۰ رشتۀ متفاوت جایگاه خاصی را به خود اختصاص داده است. در این مدت کوتاه انجمن‌ها، محافل علمی، گروه‏‌های دانشگاهی و آزمایشگاه‏‌های ‏‏بسیاری تأسیس شده اند که نشان از شکل‏‌گیری نهادی و سازمانی این رشته دارد. از طرف دیگر، ارقام نشان‏ می‌‌‏‌‏دهد مقالات منتشر شده در این رشته در گرایش‏‌های ‏‏مختلف قابل توجه و قابل مقایسه با کشورهای منطقه است. این خبرها نشان از آن دارد که ما در بحث‏‌های ‏‏نظری در جایگاه مناسبی قرار داریم اما آنجاکه پای خدمات و خدمت‏‌رسانی در عمل‏ می‌‌‏‌‏رسد چگونه ایم؟ چرا که در واقعیت‏ می‌‌‏‌‏دانیم برای ساخت یک متخصص کارآمد، ما نیازمند استاد کافی و مرتبط، وقت، هزینه، فضای دانشگاهی مناسب و دوره‏‌های ‏‏کارورزی متناسب ایم تا چیزی که در سطح نظر آموخته شده است در سطح عمل به کار گرفته شود و کشور ما با کمبود چنین زیرساخت‌هایی ‏‌‏روبرو است. از طرف دیگر، وقتی‏ می‌‌‏‌‏خواهیم خدماتی را در جامعه ارائه کنیم به ناچار نیازمند سازوکارهایی برای ارزیابی و نظارت ایم. کمبود این سازوکارها رابطۀ مسقیمی با اشتغال فارغ‌‏التحصیلان و کیفیت خدمت‏‌رسانی دارد و بسیار محتمل است جامعه پاسخ‏‌های ‏‏درخوری در برابر مطالبات خود نگیرد و روان‏‌شناسان هم چیزی متناسب با نیاز جامعه برای عرضه نداشته باشند.

می‌توان گفت در ایران، “‏‏روان‌‌شناسی‏‏ در عمل” دوران نوپایی خود را‏ می‌‌‏‌‏گذراند. از زمان تصویب قانون سازمان نظام ‏‏روان‌شناسی‏‏ و مشاوره کشور (۱۳۸۲) مدت زمان کوتاهی‏ می‌‌‏‌‏گذرد. بر طبق این قانون، سازمان نظام ‏‏روان‌شناسی‏‏ و مشاوره کشور مسئول صدور مجوز و نظارت بر کار روان‏‌شناسان و حمایت از حقوق مراجعان است. در همین مدت کوتاه اما این سازمان با مشکلات عدیده‏ای دست‏‌‌و‌‌پنجه نرم می‌‌‏‌‏کند که روشن نبودن سازوکارهای احراز صلاحیت روانشناسان، عدم شفافیت مالی و آسیب‏‌های ‏‏اداری از مسائل برجستۀ آن است که البته یکی از آثار آن کاهش اقتدار این سازمان در اذهان و محافل علمی این رشته بوده است. از طرف دیگر، ناکافی بودن زیرساخت‏‌های ‏‏دروس عملی دانشگاهی برای تربیت درمانگر در وزارت علوم سبب شده است که رقیبان تاریخی روان‏‌شناسان بالینی یعنی روان‏‌پزشکان دست به انتقادات جدی از کیفیت خدمت‏‌رسانی روان‏‌شناسان بزنند. در چند سال اخیر، این بحث‌ها و مشاجرات آنقدر بالا گرفته است که به یک مسئله کلان و وزارتخانه‌‏ای تبدیل شده و عده‌ای بحث خروج رشتۀ ‏‏روان‌شناسی‏‏ بالینی از وزارت علوم و انتقال آن به وزرات بهداشت را مطرح کردند که هنوز از مباحث روز جامعۀ ‏‏روان‌شناسی‏‏ ایران است. در کنار این درگیری‌ها، برخی از جریان‏‌های ‏‏داخل کشور نیز به‌جای تأکید بر اهمیت فرهنگ در علوم انسانی به طور اعم و در ‏‏روان‌شناسی‏‏ به طور خاص، این رشته را وارداتی و غربی‏ می‌‌‏‌‏دانند و فرمان به نبود آن‏ می‌‌‏‌‏دهند و گاه این تصور را ایجاد‏ می‌‌‏‌‏کنند که باید سرمایه‏‌های ‏‏ملی صرف آفرینش دوبارۀ چرخ و علم جدیدی شود.

البته “‏‏روان‌‌شناسی‏‏ در عمل” با همۀ مشکلات بالا، سویه‏‌های ‏‏مثبت بسیاری هم در ایران دارد که نباید از آن‏‌ها غفلت کرد. به هر حال روان‏‌شناسان با همۀ نقص‏‌های ‏‏موجود، محافل علمی خود را تشکیل داده اند، دربارۀ وضعیت خود چه حضوری چه در فضای مجازی صحبت‏ می‌‌‏‌‏کنند و گردهمایی‌ها و کمپین‌هایی ‏‌‏تشکیل‏ می‌‌‏‌‏دهند که نشان از دل‌‌نگرانی برای رشتۀ ‏‏روان‌شناسی‏‏ دارد. از طرف دیگر روان‌شناسان در ایران بعد از پایان دوران تحصیل خود هزینه‏‌های ‏‏زیادی را صرف بازآموزی یا ارتقاء مهارت‏ها‏ می‌‌‏‌‏کنند که نشان از اشتیاق آن‌ها برای بهبود کیفیت خدمت‌‌رسانی دارد.

با همۀ بحث‌هایی ‏‌‏که گفته شد، جامعۀ ‏‏روان‌شناسی‏‏ ایران پویایی‏‌های ‏‏خودش را دارد و هر روز انحای مختلفی از خدمات را کمی با فاصله از کشورهای توسعه‌یافته فارغ از کیفیت آن ارائه‏ می‌‌‏‌‏کند. یکی از این انحای مختلف پیوند فناوری‌ها و ‏‏روان‌شناسی‏‏ است که در سال‌های اخیر مورد توجه قرار گرفته است. فناوری‌ها مخصوصاً انواع دیجیتالی آن به دلیل دو ویژگی همگانی بودن و دسترس‌پذیر بودن، ظرفیت‏‌های ‏‏خوبی برای شکل‌های جدید ارائه خدمات و به طبع آن فرصت‏‌های ‏‏شغلی نوین به وجود آورده اند. در ۱۳۷۱ سازمان بهزیستی ایران اولین خط مشاوره و خدمات روان‏شناختی رایگان را راه‌اندازی کرد که مشاوران از طریق تلفن به ارائه خدمت‏ می‌‌‏‌‏پرداختند. در چند سال اخیر اکثر بیمارستان‌ها، مراکز درمانی و کلینیک‏‌ها با دریافت هزینه روی خطوط ثابت مخابرات این خدمات را ارائه‏ می‌‌‏‌‏دهند که خود زمینه‌ساز فرصت‏‌های ‏‏شغلی بسیاری برای فارغ‏التحصیلان ‏‏روان‌شناسی‏‏ شده است. همچنین به تازگی اپلیکیشن‌هایی ‏‌‏مربوط به خدمات روان‏‌شناختی ایجاد شده اند که پلتفرمی برای ارتباط مشاور یا روان‌شناس با مراجع اند که به نظر‏ می‌‌‏‌‏رسد جای خود را میان مردم باز خواهند کرد و نوع دیگری از ارتباط مشاور و مراجع را رقم خواهند زد.

به نظر می‌رسد در سال‌های آینده رشته و حرفۀ روان‌شناسی در چند حیطه رشد قابل توجهی در ایران خواهد کرد که این  حوزه‍‌ها زمینه‌ساز فرصت‌هایی ‏‌‏برای اشتغال دانشجویان و فارغ‌‌التحصیلان رشتۀ ‏‏روان‌شناسی‏‏ خواهد بود: حوزۀ فناوری اطلاعات در قالب اپلیکیشن‌ها و سایت‌های ارائۀ خدمات روان‌شناسی و مشاوره، روان‌شناسی‏‌‏‏ سلامت و تمرکز بر سه موضوع مهم اعتیاد، چاقی و سرطان در پیوند با فناوری‌ها و سازمان‏‌های ‏‏جدید حمایتی و داد‌و‌ستد‏‌های ‏‏روان‌شناسی‏‏ و دیگر حیطه‌ها که زمینه‌ساز پژوهش‏‌های ‏‏کاربردی و ایجاد شغل‏‌های ‏‏جدید برای فارغ‌التحصیلان ‏‏روان‌شناسی‏‏ خواهد بود.

افزودن دیدگاه

لطفا دیدگاه خود را بنویسید
لطفا نام خود را وارد کنید

هفده − سه =