راهبردهای اشتغال علوم انسانی

بیکاری و اشتغال علوم انسانی از زبان یداله مهرعلیزاده؛

ضرورت بازنگری نقشه راه اشتغال علوم انسانی

راهبردهای اشتغال علوم انسانی در برنامه‌های توسعه چه بوده‌اند؟ آیا نسبتی میان این راهبردها و افزایش دانشجویان علوم انسانی وجود دارد؟

به گزارش بردار؛ یدالله مهرعلیزاده، سه‌شنبه، ۲۹ آبان میهمان طرح اعتلا و سامان‌دهی علوم انسانی در پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی بود تا به این پرسش‌ها پاسخ دهد. این جلسه که پنجمین نشست از سلسله‌نشست‌های «بازخوانی تحلیلی چهاردهه علوم انسانی در ایران» است، به ابتکار و دبیری مالک شجاعی جشوقانی برگزار شد.

یداله مهرعلیزاده که استاد دانشگاه شهید چمران اهواز است و به عنوان قائم‌مقام معاونت امور فرهنگی اقتصادی و توسعه منابع استانداری خوزستان، شناخته می‌شود؛ در این جلسه تحت عنوان «راهبردهای اشتغال در آموزش عالی ایران در برنامه‌های شش‌گانه توسعه بعد از انقلاب اسلامی (با تاکید بر علوم انسانی)» سخنرانی کرد.

مهرعلیزاده برای صحبت‌های خود سه محور در نظر داشت؛ نخست، راهبردهای اشتغال حاکم بر برنامه‌های توسعه را توضیح داد؛ سپس از تاثیر این راهبردها بر اشتغال‌زایی آموزش عالی به طور اعم و اشتغال علوم انسانی به طور اخص گفت؛ و در نهایت در دلایل نارسایی سیاست‌های اشتغال‌زایی غور کرد.

 وی در ابتدا با این هشدار آغاز کرد که بیکاری تا سال ۱۴۰۴ به حدود ۱۳ میلیون نفر خواهد رسید و سپس، ۲۹ سال راهبردهای توسعه پیش از انقلاب و ۲۶ سال راهبردهای توسعه پس از اتقلاب را مورد مداقه قرار داد.

مروری بر برنامه‌های توسعه پیش و پس از انقلاب

مهرعلیزاده با مرور برنامه‌های عمرانی پیش از انقلاب، به پیامدها و خروجی این برنامه‌ها در اقتصاد و جامعه پرداخت:

  • برنامه چهارم ۱۳۴۷ تا ۱۳۵۱

رشد همراه با برابری و عدالت:

تحول نظام اداری متناسب با ساختار اقتصادی کشور

ارائه راهکارهایی برای رفع توسعه نامتوازن

  • برنامه پنجم ۱۳۵۲ تا ۱۳۵۷

رشد متوازن و توزیع برابر درآمدها و توسعه اجتماعی:

تاکید بر محیط‌زیست

توجه به صنایع بزرگ (نیروگاه و خودرو)

افزایش واردات

  • برنامه ششم ۱۳۵۷ تا ۱۳۶۱

ارتقاء زندگی همه گروه‌های جامعه و محیط‌زیست:

اقتصاد رانتی

شوک نفتی

بیماری هلندی

مهاجرت

از بین رفتن صنایع داخلی

  • بی‌برنامگی ۱۳۶۶ تا ۱۳۶۲

عدم تصویب برنامه:

منابع درآمدی کشور

جنگ تحمیلی

  • برنامه اول ۱۳۶۸ تا ۱۳۷۲

بازسازی سرمایه‌های فیزیکی و انسانی:

تعیین و اصلاح الگوی مصرف

رشد و تکامل مادی و معنوی

تعدیل ساختاری

  • برنامه دوم ۱۳۷۴ تا ۱۳۷۸

تاکید بر رشد اقتصادی (الگوی گیبنزی):

نقش دولت و تلفیق آن با نقش بازار (دخالت دولت برای رفع نوسانات)

حمایت از صنایع داخلی

حمایت از تولید

  • برنامه سوم ۱۳۷۹ تا۱۳۸۳

اصلاح ساختار اقتصادی مبتنی بر توسعه اقتصاد رقابتی (الگوی توسعه نئوکلاسیک با گرایش نظریه نهادگرایی):

آزادسازی نظم اقتصادی با شکل‌گیری نظام جامع تامین اجتماعی

لغو انحصارات

کاهش تصدی‌گری دولت

توجه به ضرورت خصوصی‌سازی

  • برنامه چهارم ۱۳۸۴ تا ۱۳۸۸

توسعه مبتنی بر دانایی، سرمایه اجتماعی، رشد سریع اقتصادی و جهانی‌شدن:

برنامه‌ریزی از پایین به بالا

تبعیت از سند چشم‌انداز اقتصاد غیرنفتی و فاقد رایانه و متکی بر بخش خصوصی

تاکید بر خصوصی‌سازی

تقویت سرمایه اجتماعی

شوک‌درمانی قیمت‌ها

  • برنامه پنجم ۱۳۸۹ تا ۱۳۹۳

پیشرفت همراه با عدالت:

استقرار الگوی توسعه اسلامی ایرانی

اصلاح نظام اداری

این، مرور تاریخی مهرعلیزاده از برنامه توسعه در ایران تا سال ۱۳۹۳ و برنامه پنجم بود. در این مرور از اواسط دهه ۷۰ به تاکید بر رشد اقتصادی اشاره شده است.  این تاکید را مهرعلیزاده تحت عنوان «طرح‌های اشتغالی» به بحث خود مربوط کرد و برشمرد.

طرح‌های اشتغالی در دولت‌های پس از انقلاب

طرح‌های اشتغالی بین سال‌های ۱۳۷۶ تا ۱۳۸۴ به قرار زیر بوده است:

  • سیاست‌های مربوط به اصلاح قوانین و مقررات بازار کار
  • تشکیل شورای عالی اشتغال کشور
  • تصویب قانون الزام فراگیری آموزش‌های فنی و حرفه‌ای برای اشتغال
  • وام خوداشتغالی ۳ میلیونی با بهره کم
  • وام به کارفرمایان (به ازای جذب یک نیروی کار جدید تا سقف ۳ میلیون تومان با بهره ۴ درصد)
  • کارآفرینی و گسترش بنگاه‌های اقتصادی

طرح‌های اشتغالی سال‌های ۱۳۸۵ تا ۱۳۹۰ نیز به قرار زیر شمرده شدند:

  • طرح بنگاه‌های زودبازده
  • مشاغل خانگی
  • طرح سازمان ملی مهارت
  • کارآفرینی و گسترش بنگاه‌های اقتصادی

طرح اشتغالی ۱۳۹۱ تا ۱۳۹۵ «طرح تکاپو» بود که مهرعلیزاده به تفصیل به آن پرداخت. در این طرح «اشتغال مستقیم»، «اشتغال غیرمستقیم»، «اشتغال حاصل از افزایش تقاضا» و «اشتغال حاصل از رشد اقتصادی» دیده شده است.

طرح اشتغالی ۱۳۹۵ تا ۱۳۹۶ نیز «طرح حرکت» بوده است که به ایجاد فرصت‌های شغلی در سه سطح خرد، میانه و کلان توجه نشان داده است.

مهرعلیزاده با شکل زیر طرح‌های اشتغالی دولت‌ها را در یک نگاه نشان داد:

و در کنار این شکل، تصویر مشاغل گوناگون در این سال‌ها را نشان داد. مهرعلیزاده نشان داد که این مشاغل تا ۱۴۰۴ بایستی به یک پیوستگی و ارتباط متقابل برسند؛ ارتباطی که در نوار سبزرنگ، سعی شده است بهم‌پیوستگی مشاغل را نشان دهد:

آمارهایی از بیکاری و اشتغال آموزش عالی

توصیف آماری اشتغال و بیکاری نیز در نمودار زیر نشان داده شد تا از پس آن به نمودار دوم که مربوط به اشتغال و بیکاری دانش‌آموختگان آموزش عالی است، نقبی زده شود:

همچنین به «تحولات بازار کار دانش‌آموختگان دانشگاهی» بین سال‌های ۱۳۸۴ تا ۱۳۹۵ پرداخته شد:

که این جدول از طریق نمودار «تعداد فارغ‌التحصیلان دانشگاهی» در سال‌های مذکور، بیان واضح‌تری در برخی واقعیت‌های مربوط به اشتغال و بیکاری علوم انسانی می‌یابد:

و در نهایت جدول آماری اشتغال و بیکاری رشته‌های متعدد آموزش عالی که اشتغال و بیکاری علوم انسانی در آن برجسته شده است. این آمار مربوط به سال ۱۳۹۶ است:

یداله مهرعلیزاده با این توصیفات آماری ابراز داشت: «براساس آماری که توسط موسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی ایران منتشر شده است، تعداد دانش‌آموختگان موسسات آموزش عالی به تفکیک شیوه آموزش، نوع تحصیل، وابستگی مرکز و جنسیت در سال تحصیلی ۱۳۹۴-۹۵ ۷۹۸۷۳۶ نفر بوده است». به عبارت دیگر «بیش‌ترین تعداد دانش‌آموختگان مربوط به گروه علوم انسانی بوده است».

آسیب‌های برنامه‌های توسعه در اشتغال‌زایی

مهرعلیزاده پس از مرور تاریخی، این توصیفات آماری را ارائه داد تا به برخی «واقعیات منتج از آسیب‌شناسی کلی برنامه‌های توسعه در اشتغال‌زایی» بپردازد:

  • فقدان یک برنامه بلندمدت که دربرگیرنده برنامه‌های توسعه باشد؛
  • عدم تسلسل و همراستایی بین برنامه‌ها؛
  • عدم رعایت توازن و و ن=تعادل بین وجوه مختلف برنامه‌ها یا همسنگی برنامه‌های اصلی؛
  • عدم اتکاء کامل و تطبیق دقیق بین احکام برنامه با قانون اساسی، سیاست‌ها کلی نظام و غیره؛
  • فقدان وجدت و اتفاق نظر و اجماع کامل بین اجزاء مختلف حاکمیت (قوای سه گانه)؛
  • فقدان استنباط واحد و مشترک از قضایا در بین مجریان و حتی متولیان برنامه و عدم تقید و پایبندی مستمر آنها به احکام آن؛
  • عدم تعامل مناسب بین متولی برنامه و اجزاء مختلف حاکمیت؛
  • عدم رعایت مبانی برنامه‌نویسی و عدم رعایت تقدم و تاخر فعالیت‌ها، تکرار اهداف بدون شاخص‌گزاری.

این وضعیت به زعم مهرعلیزاده «ضرورت بازنگری نظام حکمرانی شایسته در حوزه اشتغال آموزش عالی و اشتغال علوم انسانی» را نشان می‌دهد. وضعیتی که در بیان مهرعلیزاده با سه مولفه «کاهش رشد اقتصادی»، «ناکارآمدی سیاست‌گذاری در سه قوه» و «آشفتگی فضای سرمایه فرهنگی اجتماعی» تعریف شدند؛ که بر چرخه «نظام علم و دانش و مهارت»، «نظام منزلت اجتماعی»، «نظام ثروت» و «نظام قدرت» اثر سوء داشته است.

دلایل ناموفق بودن راهبردهای اشتغال علوم انسانی

مهرعلیزاده در تبیین دلایل ناموفق بودن سیاست‌های اشتغال‌زایی در آموزش عالی، دلایل زیر را برشمرد:

  • فقدان پارادایم توسعه آموزش عالی کشور
  • ضربتی و موقتی بودن سیاست‌های اشتغال و تغییر سیاست‌ها با تغییر دولت‌ها؛
  • حجم بالای اقتصاد غیررسمی (که در برنامه‌ها توسعه راهبری نمی‌شوند)؛
  • ناهماهنگ بودن زیرساخت‌ها به ویژه نظام‌های آموزشی و بخش‌های علوم انسانی، فنی و مهندسی و کشاورزی و علوم پایه کشور؛
  • تصور کاهش بیکاری از طریق تزریق پول به به اقتصاد کشور؛
  • حجم بالای فشار بر سیستم بانکی برای پرداخت تسهیلات؛
  • ساختار نامناسب قدرت؛ نزاغ قدرت سیاسی، حزبی و جناحی در کشور و ضرورت بازنگری مدیریت ملی به دلیل عدم اجماع بین سه قوه و همسوسازی بازیگران و سیاست‌گذاران اصلی کشور؛
  • ایدئولوژیک شدن علم اقتصاد در ایران و آموزش عالی به ویژه علوم انسانی؛
  • حذف رابطه بین سیاست‌هااشتغال و صندوق‌های رای.
راه‌کارهایی برای تعدیل بیکاری دانش‌آموختگان آموزش عالی

مهرعلیزاده راه‌کارهایی هم جهت تعدیل پیامدهای این آسیب‌ها معرفی کرد. وی این راه‌کارها را «سیاست‌های تشویق‌کننده افزایش شدت استفاده از نیروی کار دارای آموزش عالی» خواند و برشمرد:

  • توسعه فضای رقابتی در اقتصاد؛
  • بکارگیری مشوق‌های مختلف مالی مانند تخفیف مالیاتی یا معافیت‌های حق بیمه و سهم کارفرما برای استخدام نیروی کار جوان دارای آموزش عالی؛
  • تشویق بنگاه‌ها به افزایش اندازه یا مقیاس فعالیت؛
  • حمایت و تشویق فعالیت‌های تحقیق و توسعه در بنگاه‌ها؛
  • فراهم نمودن بسترهای مناسب برای استفاده گسترده‌تر از فناوری اطلاعات و ارتباطات؛
  • حمایت و تشویق بنگاه‌ها به نوسازی تکنولوژیکی؛
  • ارتقاء سطح کیفی نیروی کار دارای آموزش عالی؛ از راه‌هایی مانند: ۱٫ارائه آموزش‌های فنی و حرفه‌ای کاربردی در جهت رفع نقص‌های نظام آموزش عمومی و عالی در تربیت نیروی کار متخصص مورد نیاز فعالیت‌های اقتصادی؛ ۲٫بهبود سطح کیفی خدمات ارائه شده مشاوره شغلی به آن‌ها درخصوص نایازهای بازار کار؛ ۳٫حمایت مالی دولت از اجرای طرح‌های کارآموزی فارغ‌التحصیلان دانشگاهی در بنگاه‌ها؛ ۴٫حمایت از اجرای برنامه‌های استاد-شاگردی در واحدهای صنفی در جهت افزایش مهارت‌های کاربردی؛
  • افزایش انعطاف‌پذیری در ساعات کار نیروی دارای آموزش عالی.

و تاکید بر سه ضرورت شامل «ضرورت بازگشت به ماهیت اصیل دانشگاه»، «ضرورت تغییر نگاه به رابطه بین دانشگاه‌های ایران و بازار کار به ویژه در حوزه رشته‌های علوم انسانی» و «ضرورت بازنگری نقشه راه اشتغال در حوزه علوم انسانی»، پایان‌بخش صحبت‌های یداله مهرعلیزاده در نشست «راهبردهای اشتغال در آموزش عالی ایران در برنامه‌های شش‌گانه توسعه بعد از انقلاب اسلامی (با تاکید بر علوم انسانی)» بود.

درس‌هایی از نشست راهبردهای اشتغال در آموزش عالی ایران

جلسه ۲۹ آبان پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، دومین نشستی بود که با موضوع بیکاری و اشتغال علوم انسانی برگزار می‌شد. در جلسه نخست یعقوب انتظاری درباره مهارت و اشتغال علوم انسانی صحبت کرده بود و طی آن سخنرانی غایت آموزش عالی را توسعه اقتصادی شناخته و معرفی کرده بود؛ آرمانی که در این جلسه از سوی یداله مهرعلیزاده رد شد. مهرعلیزاده به استقلال ماهوی دانشگاه از اقتصاد و اساسا مستقل بودن همه‌جانبه دانشگاه نظر داشت.

این اختلاف مبنایی، در نهایت منجر به توصیفات آماری و تاریخ‌خوانی‌های متفاوتی می‌شود که در عمل و اجرا، دلالت‌های سیاست‌گذارانه متفاوتی را پیش رو قرار می‌دهد.

پیوند دانشگاه و اقتصاد به طور عام و پیوند علوم انسانی و بازار کار به شکلی خاص، همان‌طور که در هر دو سخنرانی به آن اشاره شده است، نیازمند پیروی از یک نظرگاه یا پارادایم واحد است که به تسلسل برنامه و اجراییات حوزه اشتغال منجر شود.

آنچه این دو نشست بر مخاطب روشن می‌سازد اینکه سعی وافی و نیت خیر در کنار زدن مسائل اشتغال آموزش عالی، به تنهایی تالی مقصود نیست؛ اینک نیازمند همگرایی نظری در برکشیدن یک نظریه واحد در تدوین راهبردهای آموزش عالی و به خصوص علوم انسانی هستیم.

امید است پژوهشگاه محترم علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، خروجی چنین نشست‌های دغدغه‌مند و پراهمیتی را به سمت تعریف سیاست‌های یکپارچه در حوزه علوم انسانی راهبری کند.

فاطمه مرتضوی/

افزودن دیدگاه

لطفا دیدگاه خود را بنویسید
لطفا نام خود را وارد کنید

هفده + 13 =