روانشناسی و مهندسی

حضور و مشورت روانشناسان مهندسی در فرآیند یک پروژه ۲۵ تا ۷۵ درصد در مقایسه با مهندسی سنتی بهبود ایجاد می‌‌کند.

نویسنده: طاهره کرمی شعار

تخمین زمان مطالعه: ۶ دقیقه


در کشور ما رشته روانشناسی مهندسی به صورت رسمی وجود ندارد؛ مباحث تحت سلطۀ این رشته در رشته‌های مدیریتی به صورت نه‌چندان کامل آموزش داده می‌شود و روانشناسان در این حیطه نقشی جدی ندارند. جا دارد که این موضوعات بیشتر مورد توجه قرار گیرد و شاهد پیدایش و رسمی‌شدن این رشته در دانشگاه‌ها و صنایع کشور برای رشد و توسعۀ محیط‌های کاری و محصولات باشیم.


تصویری که غالباً در نگاه سنتی به روانشناسی وجود دارد، تصویر روانشناسی است که در مطب خود بیماران مبتلا به اختلالات روانی را می‌بیند و به آن‌ها کمک می‌کند که با مشکلات خود دست‌وپنجه نرم کنند. اما امروزه روانشناسی گسترش چشم‌گیری یافته است و تقریباً می‌توان گفت در تمام زمینه‌ها حضور دارد و نقشی مهم ایفا می‌کند. در این مختصر مروری داریم بر روانشناسی مهندسی که می‌توان آن را فصل مشترک روانشناسی کاربردی و مهندسی دانست.

روانشناسی مهندسی را می‌توان بخشی از روانشناسی سازمانی دانست. روانشناسی سازمانی شامل مباحثی در مورد انتخاب، آموزش، دسته‌بندی، ارتقا و خدمات کارکنان، روابط مربوط به نیروی انسانی، روابط انسانی و انگیزشی، مدیریت سازمانی و رفتار مشتری است. همچنین حوزۀ روانشناسی مهندسی را می‌توان زیرمجموعه‌ای از مهندسی عوامل انسانی یا مهندسی انسانی دانست که در ایالات متحده به این نام شناخته می‌شود و در اروپا و انگلستان به آن ارگونومیک گفته می‌شود. مهندسی عوامل انسانی نیز شامل علوم انسانی مانند آناتومی، انسان‌سنجی جسمانی[۱]، فیزیولوژی کاربردی و پزشکی محیط زیست است.

روانشناسی مهندسی علم تولید تکنولوژی در دسترس برای همه است. این رشته بر فهم ظرفیت‌ها و محدودیت‌های عملکرد انسان از دیدگاه ادراک، شناخت و کنترل حرکت متمرکز است. روانشناسان مهندسی این دانش بنیادی را بر طراحی سیستم‌ها و محیط‌ها اعمال می‌کنند تا با ظرفیت‌ها و محدودیت‌های مذکور هماهنگی و سازگاری پیدا کنند.

پیدایش روانشناسی مهندسی به جنگ جهانی اول (سال ۱۹۱۴ میلادی) برمی‌گردد. دلیل نیاز پیداکردن به وجود چنین حرفه‌ای، این بود که بسیاری از اسلحه‌های آمریکایی به‌خوبی عمل نمی‌کردند و بمب‌ها در مکان‌های مورد نظر فرود نمی‌آمدند. علت اصلی بیشتر این‌ها، خطای انسانی بود. ماشین‌ها و سایر تکنولوژی‌های آن زمان با توجه به نیازها و توانایی‌های افرادی که قرار بود از آن‌ها استفاده کنند، ساخته نشده بود و استفاده از این تکنولوژی‌ها و ابزارها بسیار دشوار بود و این موضوعی بود که باعث بروز خطا می‌شد. برای حل این مسأله از روانشناسان در کنار مهندسان کمک گرفته شد تا طرح‌های کاربرپسندتر با استفادۀ راحت تر ایجاد شود. اس. استیونس[۲] و ال.ال. برانک[۳] اولین روانشناسان آمریکایی بودند که برای اصلاح این که انسان‌ها و ماشین‌ها چگونه می‌توانند در کنار هم بهتر کار کنند، به کمک طلبیده شدند. یکی از اولین وظایف آن‌ها تلاش برای کاهش سطح نویز در هواپیماهای نظامی بود.

این رشته بر رابطۀ بین انسان‌ها و محصولاتی که ما روزانه استفاده می‌کنیم، متمرکز است. یکی از وظایف اصلی روانشناسان مهندسی تحقیق‌کردن در مورد کالاهایی است که مشتریان خواستار آن‌ها هستند و به آن‌ها نیاز دارند. آن‌ها این کار را از طریق ایجاد کردن گروه‌های تمرکز یا مطالعات زمینه‌یابی مشتریان انجام می‌دهند. روانشناسان مهندسی قادرند این موضوع را که افراد چگونه با کالاها و مسائل به ذاته چالش‌برانگیز مانند مسائل بهداشتی کالاها تعامل می‌کنند، مورد مطالعه قرار دهند. روانشناسان مهندسی با مشورت با سازندگان و مهندسان، می‌توانند به تولید کالاهایی کمک کنند که کمتر تحت تأثیر خطای انسانی قرار بگیرند.

جمعیت‌شناسی و شناسایی ویژگی‌های کاربران نیز بخش بزرگی از روانشناسی مهندسی است. برای مثال غالباً از روانشناسان مهندسی خواسته می‌شود که بررسی کنند مردم با چه ویژگی‌هایی و از چه طبقه‌ای بیشتر احتمال دارد یک محصول خاص را خریداری کنند. همچنین از آن‌ها خواسته می‌شود که به ایجاد تغییراتی در کالاها کمک کنند که باعث شود استفاده از آن محصول برای مشتریان آسان‌تر شود یا مشتریان کالا را جذاب‌تر ارزیابی کنند.

درس‌هایی که غالباً در دانشگاه برای این رشته ارائه می‌شود شامل روانشناسی عمومی، روانشناسی عوامل انسانی، روانشناسی صنعتی و سازمانی، ارگونومیک، بیومکانیک، تعامل انسان-کامپیوتر و آمار است.

روانشناسان مهندسی در محیط‌های متنوعی مشغول به کار می‌شوند؛ مانند محیط‌های دانشگاهی، دولتی و سازمان‌های خصوصی. درآمدی که با کار در سازمان‌های خصوصی برای متخصصان این حوزه حاصل می‌شود بسیار بیشتر از درآمد حاصله از محیط‌های دانشگاهی یا دولتی است. طراحی عرشۀ پروازهای آینده، مطالعات اتوماسیون وسایل نقلیه، طراحی واسطه‌ها برای وسایل الکتریکی و هیبرید، طراحی مراکز کنترل ترافیک و … از جمله پروژه‌هایی است که روانشناسان مهندسی در آن‌ها نقش دارند. بسیاری از این کارها در مورد تحلیل و فهم استفاده و سوءاستفادۀ مردم از تکنولوژی است. فهم بهتر این مسائل روانشناسان مهندسی را به سمت دست‌یافتن به بینش طراحی‌های جدید هدایت می‌کند که مبتنی بر نظریه‌ها و روش‌هاست. در ایالات متحده نیز روانشناسان مهندسی در شرکت‌های خودروسازی، وسایل نقلیه، ادارۀ فدرال بزرگراه و ناسا فعالیت دارند. به‌علاوه آن‌ها با معماران یا طراحان کالاهای مشتریان مانند تلفن، دوربین‌ها و لوازم خانگی برای تولید محصولات باکیفیت‌تر مشورت می‌کنند.

این حوزه نسبتاً جدید است و این هم می‌تواند آن را جذاب کند و هم بر سر راه آن مانع ایجاد کند. از یک طرف روانشناسان مهندسی آزاد هستند تا تخصصشان را بر حوزه‌های وسیعی اعمال کنند و اما از طرف دیگر آن‌ها باید بدانند که چگونه خودشان را ارائه و اثبات کنند. دکتر نویل ا. استانتون[۴]، پروفسور عوامل انسانی و ارگونومیک دانشگاه سوثامپتون[۵] که مقالات و کتاب‌های زیادی در این زمینه منتشر کرده است، بیان می‌کند: اگرچه حداقل ۶۰ سال است که روانشناسی مهندسی به رسمیت شناخته شده است، اما همچنان برای کار در کنار مهندسان و فن‌شناسان موانعی وجود دارد. وی اعتقاد دارد هرکسی نمی‌تواند ارزشی را که می‌تواند به فرآیند طراحی سیستم اضافه شود، درک کند. به عقیدۀ او با حضور و مشورت روانشناسان مهندسی ۲۵ تا ۷۵ درصد در فرآیند یک پروژه در مقایسه با مهندسی سنتی بهبود ایجاد می‌شود. هنوز هم برخی از صنایع در این زمینه، به متقاعدشدن نیاز دارند که به عقیدۀ دکتر استانتون به مرور زمان برطرف می‌شود.

در کشور ما این رشته به صورت رسمی وجود ندارد؛ مباحث تحت سلطۀ این رشته در رشته‌های مدیریتی به صورت نه‌چندان کامل آموزش داده می‌شود و روانشناسان در این حیطه نقشی جدی ندارند. جا دارد که این موضوعات بیشتر مورد توجه قرار گیرد و شاهد پیدایش و رسمی‌شدن این رشته در دانشگاه‌ها و صنایع کشور برای رشد و توسعۀ محیط‌های کاری و محصولات باشیم.

منابع:

http://careersinpsychology.org/interview/dr-neville-stanton/

http://www2.warwick.ac.uk/fac/sci/wmg/research/engineering_psychology/

http://www.apa.org/gradpsych/2007/03/engineering.aspx/

http://www.encyclopedia.com/science-and-technology/technology/technology-terms-and-concepts/engineering-psychology

http://www.wikipedia.com


[۱] anthropometry

[۲] S. Stevens

[۳] L.L. Beranek

[۴] Dr. Neville A. Stanton

[۵] University of Southampton

افزودن دیدگاه

لطفا دیدگاه خود را بنویسید
لطفا نام خود را وارد کنید

دو + 4 =