صندوق حمایت از پژوهشگران و فناوران کشور ؛ یکی از اقدامات در راستای عملی کردن حکمرانی پژوهش در کشور

نویسنده : مجتبی جوادی

تخمین زمان مطالعه : ۷ دقیقه


صندوق حمایت از پژوهشگران و فناوران کشور، یکی از نهادهای زیرمجمومه معاونت علمی ریاست جمهوری است. هدف اصلی شکل‌گیری صندوق، تشویق و حمایت از پژوهشگران و فناوران بوده و در اصل در پی ایفای نقش بنیاد ملی علم ایران است. در حال حاضر این صندوق با بیش از ۲۶هزار عضو هیأت علمی دانشگاه‌ها و مراکز علمی و پژوهشی ارتباط دارد. یادداشت پیش رو نگاهی دارد به نسبت میان تاسیس این صندوق و عملی کردن حکمرانی پژوهش در کشور و ارائه پیشنهاداتی در این زمینه. همچنین چند نمونه از بنیادهای علم د رجهان که این صندوق در پی ایفای نقش آنها در کشور است، در این یادداشت معرفی میشوند.


صندوق حمایت از پژوهشگران و فناوران کشور

 

سال‌ها است که در عرصه اقدامات حکومتی، رویکرد خط‌مشی‌گذاری عمومی، نگاه‌های سلسله‌مراتبی و بالا به پایین، جای خود را به رویکردهای حکمرانی، راهبری، نگاه‌های افقی و پایین به بالا داده‌اند. البته این انتقال پارادایم به معنای حذف کامل سلسله‌مراتب نیست؛ بلکه سایه سلسله‌مراتب هنوز حضور دارد، ولی در قالبی دیگری و به صورت نرم و در همکاری‌های کنشگران عرصه‌ای خاص تجلی پیدا کرده است.

واضح است که یکی از الزامات رشد و پیشرفت، دادن اختیار و آزادی به کنشگران است؛ چراکه با حمایت همیشگی و بدون داشتن اختیار، رشد آنها دشوار خواهد بود. حکمرانی پژوهش به آن دسته از رویکردهای نرم، افقی و پایین به بالا اشاره دارد که به دنبال مدیریتِ دسته ناهمگن و پیچیده‌ای از کنشگران عرصه پژوهش است. از طرفی دیگر با توجه به ماهیت علم و پژوهش (توجه بیشتر به جنبه‌های نرم)، به نظر می‌رسد که پژوهش جزء حاصلخیزترین زمین‌ها برای به‌کارگیری رویکردهای حکمرانی و نرم است. به عنوان مثال در ارزشیابی‌های پژوهشی، سازوکار داوری همتایان،[۱] یکی از این سازوکارهای نرم و پایین به بالا است (که البته ممکن است در شرایطی کاملا به صورت بالا به پایین و سلسله‌مراتبی اجرا شود!).

صندوق حمایت از پژوهشگران و فناوران کشور، یکی از نهادهای زیرمجمومه معاونت علمی ریاست جمهوری است. هدف اصلی شکل‌گیری صندوق، تشویق و حمایت از پژوهشگران و فناوران بوده  و در اصل در پی ایفای نقش بنیاد ملی علم ایران است. در حال حاضر این صندوق با بیش از ۲۶هزار عضو هیأت علمی دانشگاه‌ها و مراکز علمی و پژوهشی ارتباط دارد. بیشتر فعالیت‌های این صندوق عبارت است از: حمایت طرح‌های پژوهشی، پسا‌دکتری، ثبت اختراعات، کرسی پژوهشی، پژوهانه (گرنت) و حمایت از ایجاد و توسعه مراکز نوآوری. یکی از اهرم‌های اصلی حکمرانی پژوهش، منابع (اعم از مالی و غیرمالی) است. به طوری که می‌توان با در دست داشتن منابع، کنشگران عرصه پژوهش را به سمت اهداف خواسته‌شده راهبری کرد؛ بر این اساس صندوق نیز نقش بسیار مهمی می‌تواند در حکمرانی پژوهش در سطح سازمانی و سطح ملّی داشته باشد.

بنیادهای ملی علوم در جهان

بنیاد ملی علوم در ایالات متحد آمریکا[۲] در سال ۱۹۵۰ با هدف حمایت از پژوهش و آموزش در علوم تأسیس شد. از کارویژه‌های دیگر این بنیاد، مشاوره به رئیس جمهور و کنگره آمریکا در زمینه علوم و مهندسی است؛ در این مدت با مطالعات بلندمدت و اجرای برنامه‌های مختلف توانسته است نقش بزرگی را در رشد علوم و مهندسی و پیشرفت ایالات متحده ایفا کند. تشکیلات این بنیاد کاملا مبتنی بر نگاه‌های حکمرانی و راهبری است؛ به طوری که شورای ملی علوم (که بیشتر مانند هیئت امنا عمل می‌کند) در رأس بنیاد است و کمیته‌هایی دارد که بسیاری از فعالیت‌های شورا در چارچوب این کمیته‌ها انجام می‌شود. کمیته‌ها عبارت‌اند از:

  • کمیته دائمی بازرسی و نظارت (مسئول ارزیابی اثربخشی و شفافیّت سازوکارهای حسابرسی و نظارت بر فعالیت‌های بنیاد)
  • کمیته آموزش و منابع انسانی (مسئول رسیدگی به امور راهبردی مانند نیروهای انسانی و…)
  • کمیته اجرایی (مسئول اجرای وظایف واگذارشده از سوی شورای ملی، بررسی طرح‌ها و بودجه و…)
  • کمیته طرح و برنامه (مسئول بررسی طرح‌ها، پروژه‌ها و تأسیسات و تجهیزات جدید و…)
  • کمیته راهبرد و بودجه (مسئول بهبود اثربخشی فرآیند بودجه و…)

دو شاخص کلیدی در ارزیابی پیشنهادهای ارائه‌شده به این بنیاد عبارت است از ارزش علمی پیشنهاد و تأثیر آن در دانش تخصصی و جامعه؛ انتخاب پروژه‌ها نیز در فرآیندی رقابتی و شفّاف انجام می‌شود.

یکی دیگر از بنیادهای ملی علوم در جهان، بنیاد ملی علم سوئیس[۳] است. به اختصار فقط به برخی برنامه‌های تأمین مالی پژوهش در این بنیاد اشاره می‌شود:

  • تأمین مالی پروژه‌ای
  • تأمین مالی شغلی
  • تأمین مالی در زمینه برنامه‌ها
  • تأمین مالی زیرساختی
  • تأمین مالی ارتباط علمی
  • تأمین مالی شخصی (اعطای گرنت و قانون‌گذاری برای آن)

بررسی دقیق این بنیادها در کشورهای پیشرفته نشان می‌دهد رویکردهای نرمی در راهبری پژوهش وجود دارد. این رویکردهای نرم در عین حال همراه است با نظام‌های ارزشیابی با شاخص‌هایی متقن و شفّاف. یکی از این رویکردهای نرم، ارائه برنامه حکومت باز در بنیاد ملی علوم آمریکا[۴] است که برای دستیابی به شفافیت، مشارکت و همکاری عمومی و در نگاهی کلّی‌تر برای حکمرانی پژوهش شکل گرفته است (این برنامه در آدرس  https://www.nsf.gov/open/ در دسترس است). مطالعه سازوکارهای حکمرانی پژوهش در این بنیادها و بومی‌سازی مدل‌های کاری آنها، برای وضعیت کنونی کشور و مخصوصا صندوق حمایت از پژوهشگران و فناوران مزایایی خواهد داشت.

 

 چند پیشنهاد برای صندوق حمایت از پژوهشگران و فنّاوران کشور

 

 بر اساس مطالبی که ذکر شد در دو سطح سازمانی و ملی، می‌توان پیشنهادها و ایده‌هایی را برای صندوق ارائه کرد:

  1. مطالعه، آسیب‌شناسی و عارضه‌یابی فعالیت‌های صندوق بر اساس چارچوب نظری حکمرانی پژوهش.
  2. بازتعریف نقش هیئت امنا یا شورای راهبری صندوق (Governing Board) بر اساس نگاه‌های حکمرانی و راهبری با رویکردهای نرم.
  3. بازپیکربندی سیستم‌های ارزشیابی پژوهش بر اساس رویکردهای نرم و ناظر به مسائل داخلی کشور برای راهبری مطلوب.
  4. مطالعه بنیاد ملی علوم[۵] آمریکا یا انگلیس و کسب دلالت‌هایی از آنها و بومی‌سازی سازوکارهای آنها در راهبری علمی کشور.
  5. طراحی و استقرارِ (فنی، فرهنگی و نهادی) سامانه مدیریت دانش و پژوهش پژوهشگران مرتبط با صندوق (اعم از اعضای هیأت علمی و پژوهشگران) و مدیریت اطلاعات تحقیقاتی سازمانی.
  6. بررسی لزوم تغییر نهاد تأمین مالی پژوهش در ایران و بهره‌گیری از صندوق حمایت به عنوان منبع مالی.
  7. مطالعه بایسته‌های نقش صندوق در نظام حکمرانی پژوهش در سطح ملی (با در نظر گرفتن همه کنشگران پژوهش در کشور اعم از سیستم‌های حکومتی، پژوهشگران خصوصی، مراکز پژوهشی و…).
  8. راه‌اندازی سامانه جامع حکمرانی پژوهش و شفاف‌سازی روندهای اعطای گرنت‌ها، کرسی‌ها، جایزه‌های پژوهشی و…؛ برای مثال از این صفحه بازدید کنید:

https://www.research.gov/research-portal/appmanager/base/desktop?_nfpb=true&_pageLabel=research_home_page

[۱] Peer review

[۲] https://www.nsf.gov/

[۳] http://www.snf.ch/en/Pages/default.aspx

[۴] The National Science Foundation Open Government Plan

[۵] National Science Foundation

افزودن دیدگاه

لطفا دیدگاه خود را بنویسید
لطفا نام خود را وارد کنید

18 − یازده =