علوم انسانی و اجتماعی و حل مشکلات

معرفی یک نمونۀ مناسب از تحقیقات کاربردی: صورت‌بندی مشکلات سازمان آب‌ و برق خوزستان در حوزۀ کشاورزی-بخش دوم

گزارش‌گر: مرتضی میرحسینی

تخمین زمان مطالعه: ۷ دقیقه


 کمسیون بین‌المللی آبیاری و زهکشی در سال ۱۹۸۶ اولویت دادن به توسعه منابع انسانی در طراحی و مدیریت شبکه‌های آبیاری را خواستار شد. به عقیده این کمیسیون، در دهه‌های گذشته روی توسعه و ساخت تأسیسات هزینه‌های زیادی انجام شده است اما سرمایه‌گذاری بسیار کمتری روی توسعه مردمی که آبیاری می‌کنند، از شبکه‌ها باید نگهداری کنند و کاربران اصلی سیستم‌ها هستند انجام شده است.


ضرورت اصلاح نگرش سخت‌افزاری

در ادامه گزارش در ذیل عنوان «نگرش سخت‌افزاری» به تشریح یک نگرش اشتباه پرداخته و پیشنهادهایی برای اصلاح آن ارائه می‌شود؛ «هر قدر در زمینه‌هایی از توسعه که کاربران گسترده‌تری وجود دارند کار کنیم، توجه کردن به مبانی انسانی توسعه اهمیت بیشتری پیدا می‌کند… کمسیون بین‌المللی آبیاری و زهکشی در سال ۱۹۸۶ اولویت دادن به توسعه منابع انسانی در طراحی و مدیریت شبکه‌های آبیاری را خواستار شد. به عقیده این کمیسیون، در دهه‌های گذشته روی توسعه و ساخت تأسیسات هزینه‌های زیادی انجام شده است اما سرمایه‌گذاری بسیار کمتری روی توسعه مردمی که آبیاری می‌کنند، از شبکه‌ها باید نگهداری کنند و کاربران اصلی سیستم‌ها هستند انجام شده است. در ضمن یادگیری و آموزش کارکنان و کاربران نظام‌های آبیاری در همه سطوح و از جمله کارشناسان دولتی باید مورد توجه قرار گیرد. این زارع است که درباره استفاده از نهاده‌ها تصمیم می‌گیرد و بنابراین مهارت‌ها و دانش او به اندازه نهاده‌ها اهمیت دارند. همچنین نباید زارعین را به عنوان کارگران لحاظ کرد. زارع کسی است که به تنهایی درباره سطح زیر کشت محصول، انجام عملیات زراعی، برنامه آبیاری و شیوه آن تصمیم می‌گیرد. لذا زارع باید در مقام مدیر تحلیل و بررسی شود نه یک کارگر زراعت. این همان مسأله‌ای است که در سطح ملی نیز به آن توجهی نشده است… متاسفانه نگرش دولتی و یک‌جانبه حاکم بر شبکه‌های آبیاری و زهکشی کشور از ابتدای راه‌اندازی پروژه‌ها بیشتر به توسعه فیزیکی آن‌ها معطوف بوده و به مدیریت و ارزیابی عملکرد آن‌ها و همچنین مشارکت فعال کشاورزان در مدیریت شبکه‌ها توجه چندانی نشده است. دقیقا به همین دلیل است که شبکه‌های مدرن بهره‌برداری شده برخلاف تصور میران بهره‌وری‌ای کمتر از شبکه‌های آبیاری سنتی داشته‌اند. تصور هم نمی‌شود که بدون در نظر داشتن برنامه منسجمی در خصوص آموزش زارعان و در نظر گرفتن سازوکارهایی اجرایی برای دخالت دادن همه‌جانبه کشاورزان در برنامه‌های توسعه کشاورزی بتوان اقدام قابل ملاحظه‌ای برای کشاورزی انجام داد. باید برنامه جامعه برای آموزش کشاورزان در میان باشد که در آن به دو مورد اصلی توجه شده باشد: یک: اطمینان از آن‌که مهارت‌های لازم برای مدیریت فنی و اجرایی جهت رسیدن به اهداف سازمانی در کشاورزان ایجاد شده اشت، دو: فرصت‌هایی ایجاد شده است که همه افراد درگیر در نظام آبیاری ارتقا پیدا کنند و بر پایه این ارتقا، رضایت شغلی بیشتری داشته باشند».

الزامات اولیه برای مدیریت مشارکتی آبیاری

فصل سوم گزارش به «مدیریت مشارکتی آبیاری» اختصاص دارد که در آن به تعریف موضوع و زمینه‌ها و اهداف و نیز فرایند اجرایی آن آن پرداخته می‌شود و مطالعه و تأمل درباره هرکدام از آن‌ها ضروری است. مثلا برنامه اطلاع‌رسانی و قانع‌سازی؛ «باید قبل از آغاز فرایند انتقال، از طریق آموزش و همچنین برقراری ارتباط با کشاورزان، ایشان را نسبت به مزایای مدیریت مشارکتی آبیاری آگاه کرد. قبل از آن نیز باید دولت از طریق سازمان‌های آبیاری به گونه‌ای عمل کند که اعتماد از دست رفته احیا شود. به عبارتی دیگر، دولت قبلا باید دوره‌ای از اقدامات برای بالا بردن سطح پاسخ‌گویی و ارائه خدمات را ایجاد کند و بعد از بهتر شدن ارتباط میان کشاورزان و دولت، فرایند آگاه‌سازی و قانع‌کردن کشاورزان به پذیرش مدیریت خدمات آبیاری به ایشان شروع شود. مهم این است که کشاورزان از همان ابتدا در جریان کلیه جزئیات قرار بگیرند». یا تلاش برای بازسازی اعتماد کشاورزان؛ «کشاورزان معمولا به دو دلیل به سازمان‌های آبیاری اعتماد ندارند. اولا، در غالب کشورهای در حال توسعه، کشاورزان دولت را به عنوان منبعی برای خدمات یارانه‌ای می‌بینند. فقدان سنت تطابق با بازار سبب شده است که هر اقدام دولت برای جلب مشارکت به معنای تلاش دولت برای طفره رفتن از وظیفه‌ای برای تأمین خدمات یارانه‌ای آبیاری تلقی شود. ثانیا، غالبا سابقه بسیار بدی از اقدامات خشن دولت‌ها برای گرفتن آب‌بها، پای‌بند نبودن آن‌ها به قراردادهای تحویل آب و … وجود دارد. همین امور سبب می‌شوند که اعتماد کشاورزان به دولت‌ها و سازمان‌های آبیاری سلب شود… در چنین شرایطی دولت‌ها باید هزینه یک دوره تلاش برای بازسازی اعتماد را بپردازند. این دوره ممکن است طولانی باشد… باید کشاورزان را متقاعد سازند که خطری منافع ایشان را تهدید نمی‌کند». همچنین آماده کردن کارکنان موسسات آبیاری: «فقط کشاورزان نیستند که تصور می‌کنند انتقال مدیریت خدمات آبیاری احتمالا با منافع آن‌ها در تضاد است. کارکنان سازمان‌های دولتی نیز چنین تصوری دارند. قطعا کراکنان این شرکت‌ها تصور می‌کنند یا واگذاری مدیریت خدمات آبیار، دیگر دولت نیازی به آن‌ها نخواهد داشت و گرفتار تصمیم دولت برای تعدیل نیروها می‌شوند… در چنین شرایطی، احتمال آن‌که کارکنان سازمان‌های آبیاری دولتی تمام توان خود را برای متوقف کردن فرایند انتقال مدیریت یا مانع شدن از تحقق پیش‌شرط‌های آن به کار گیرند بسیار زیاد است… کارکنان سازمان‌های آبیاری باید مطمئن شوند که دولت قصد ندارد از شر آن‌ها خلاص شود، بلکه تصمیم دارد در چارچوب نظامی کارآمدتر ایشان را برای ایفای نقش‌های جدیدتر آماده سازد». پس «باید کارکنان سازمان‌ها برای ارتباط برقرار کردن با کشاورزان و قانع ساختن آن‌ها آموزش داده شوند. باید پذیرفت که در غالب کشورهای در حال توسعه کارمندان بروکراسی دولتی به سختی خود را در برابر مشتریان مسئول می‌دانند و از همین‌رو سال‌ها به برخوردی از موضع قدرت عادت کرده‌اند. حال باید این کارکنان به شرایط جدید عدات کنند. شرایطی که باید کشاورزان را به عنوان یک طرف میز مذاکره برای پذیرش شرایط واگذاری مدیریت خدمات دولتی بپذیرند. بالاخص زمانی این وظیفه دشوار می‌شود که بدانیم غالب این افراد در سمت‌های اداری خود پیشینه چندان خوشایندی از مواجهه با کشاورزان ندارند. حال باید فرابگیرند در مقابل افرادی که اعتمادی به آن‌ها ندارند از فرایندی سخن بگویند که از اساس مبتنی بر اعتماد متقابل است. ترجیح آن است که دولت‌ها این کار را به سازمان‌های دیگری که بیشتر مورد اعتماد کشاورزان هستند انجام دهند، اما در فقدان چنین سازمان‌هایی، چاره‌ای جز استفاده از کارکنان سابق سازمان‌های دولتی آبیاری نیست». ناگفته نماند «آموزش‌هایی که به کارکنان این سازمان‌ها داده می‌شود باید همه‌جانبه و همه‌گیر باشد. باید آموزش‌هایی متناسب مدیران، کارکنان، اپراتورهای شبکه‌ها و بقیه دست‌اندرکاران توزیع آب ارائه شود… از سویی دیگر باید به آن‌ها نشان داد که در صورتی که بخواهند همان روال کاری سابق را ادامه دهند، حضورشان فقط به معنای هزینه بیشتر برای دولت است و در چنین شرایطی امکان دارد دولت تصمیم به قطع همکاری بگیرد».

ضرورت مداخلۀ علوم انسانی و اجتماعی در بررسی مشکلات کشور- صورت‌بندی مشکلات سازمان آب‌وبرق بخش اول

افزودن دیدگاه

لطفا دیدگاه خود را بنویسید
لطفا نام خود را وارد کنید

13 − 9 =