علوم انسانی درون زا

به سوی دیدمان تمدنی تحول

یا

چرا از علوم انسانی درون زا صحبت می‌کنیم؟

نویسنده: فاطمه مرتضوی

تخمین زمان مطالعه:۳ دقیقه


ویلهلم دیلتای به عنوان نقطۀ عطفی در علوم انسانی، معتقد بود «علوم انسانی، مفهومی کردن تجربۀ زیستۀ یک قوم، فرهنگ و تمدن است». جایگاه دیلتای به عنوان «کانتِ علوم انسانی»، قول او را به عنوان معیاری جهت سنجش علوم انسانی در هر فرهنگی، دارای اعتبار می‌کند.

با این سنگ محک، این پرسش شکل می‌گیرد که علوم انسانیِ مسموع و مستعمل در دانشگاه‌های ایران، تا چه میزان به «مفهومی کردن»ِ تجربۀ جامعۀ ایران مشغول‌اند؟ به شکلی ناخواسته این علوم در ایران به صورتی معکوس، تجربۀ زیستۀ جامعه را به مفاهیم تولید شده در ورای مرزهای جغرافیایی و فرهنگی جامعه، احاله می‌دهند. این مدعا با رصد دقیق و نادقیق پژوهش‌های کارشناسان تحصیلات تکمیلی رشته‌های متعدد این علوم، حمل بر صدق می‌شود. روند کنونی با کمی تسامح به این صورت است که در هر پژوهشی (اعم از تحقیقی و تحلیلی)، مفاهیم و نظریات خاصی برکشیده می‌شوند و موضوعات و مضامین محضور در پژوهش، با آن مفاهیم و نظریات سنجیده می‌‌‌شوند.

در این میان درون زایی‌های پیدا و پنهانی نیز از سوی برخی از دانش‌کاران علوم انسانی صورت می‌گیرد؛ اما نتایج این تلاش‌ها به صورت نظام‌مند و خودکار وارد فرهنگ عمومی که نه، حتی وارد فرهنگ دانشگاهی ما به عنوان «علم» نمی‌شود.

با این وضعیت پر بیراه نخواهد بود اگر به جای علوم انسانی، از «کاریکارتور علوم انسانی» نزد فارغ‌التحصیلان این رشته‌ها سخن رود. ممکن است این نگاه، در وهلۀ نخست، بدبینانه و نامنعطف به نظر رسد؛ اما جهت گشودن بابی برای تامل و تعمق در رفتار نامعتبر ما، به عنوان دانش‌آموختگان علوم انسانی، با استعاره به زخمی که از چاقوی جراحی متحمل می‌شویم؛ دردی است که مقدمۀ ضروری درمان است.

هدف و چشم‌انداز سلسله گفت‌و‌گوهای «گفتمان‌های جایگزین»

با این هدف و با چشم‌انداز «گذر از علوم انسانیِ متشبه» و «بررسی شرایط و موانع استقرار علوم انسانیِ معتبر» و ترویج علوم انسانی درون زا ، سلسله گفت‌وگوهایی با اصحاب پژوهش و تفحص در این حوزه انجام خواهد گرفت و با فواصل زمانی ارائه خواهد شد.

این گفت‌وگوها، دغدغه‌مندانه با عنوان «گفتمان‌های جایگزین» سعی در ترویج گفتمان علوم انسانی درون زا دارند و ایده محوری آنها این است که راه تحول و توسعۀ پایدار، ابتدائا از نگاه، نظریه و دیدمانی می‌گذرد که میل و رویکرد به تمدن بومی و فرهنگ ایرانی-اسلامی جامعۀ ایران داشته باشد.

با ترسیم چنین رسالتی، واضح است تحلیل شرایط و موانع استقرار علوم انسانی دورن زا و مطالعات انسانی معتبر، در سطوح چندگانه‌ای صورت پذیرد. این سطوح اعم از مدیریتی، نظری، تجربی و غیره؛ از طریق و با توجه به جایگاه و پایگاه گفت‌وگوشوندگان، بر گفت‌وگوها منتصب می‌شود.

امید است در بخش «گفتمان‌های جایگزین»، بتوانیم علوم انسانی مرتبط و متناسب با مسائل جامعه ایران را بشناسیم و بشناسانیم. پرواضح است استقرار علم درون‌زا، مسیر صعبی است که در طولانی‌مدت امکان طی آن وجود دارد. با این حال، گروه بُردار امید دارد با انتشار آراء و ایده‌های کنش‌ورزان این حوزه، علاوه بر ترویج اسن گفتمان، به تسریع و تسهیلِ طیِ این مسیر، یاری رساند.

در این راه از پیشنهادات و انتقادات علاقمندان علوم انسانی، استقبال می‌کنیم.

 

نظریه علوم انسانی درون زا در گفت‌وگو با احمد آکوچکیان

افزودن دیدگاه

لطفا دیدگاه خود را بنویسید
لطفا نام خود را وارد کنید

3 × 1 =