فناوری ، علوم انسانی و جامعه‌شناسی علم ؛

رسالت اصلی علوم انسانی و اجتماعی در زمینۀ دانش و فناوری چیست؟ انتقال، تبادل و یا تولید؟

نویسنده: تمنا منصوری

تخمین زمان مطالعه : ۸ دقیقه


 آیا واژۀ فناوری به تن علوم اجتماعی و انسانی زار می­‌زند؟ فناوری بیشتر واژه‌ای مربوط به علوم فنی، پایه، ریاضی و مهندسی است و دانش، هرچند کلمه­‌ای عام به نظر می­‌رسد اما بیشتر مربوط به علوم انسانی اجتماعی است. بهتر است بگوییم وقتی صحبت از فناوری باشد، علوم انسانی و اجتماعی جایگاهی ندارند و گویی آنچه بیشتر با ماهیت آنها سازگار است، اگر خلق دانش نباشد دست کم تبادل دانش است نه فناوری.


در بافت نظریۀ نوآوری، مدل­‌های مختلفی برای همکاری خارجی دانشگاه‌­ها وجود دارد: انتقال فناوری، انتقال دانش و تبادل دانش. اما آیا اینها تنها بازیگران یک تردستی واژگانی هستند یا ویژگی خاص خود را دارند؟ این یادداشت با بهره­‌گیری از چند منبع به واکاوی مفاهیم متعددی می‌پردازد که در زمینۀ دانش و فناوری وجود دارد. در بخش اول، به دو مورد از این مفاهیم، یعنی انتقال فناوری و انتقال دانش می‌­پردازیم.

پویایی مفهوم نوآوری

فناوری بدون شک با نوآوری درآمیخته است؛ به این معنا که همواره لازمۀ ورود هر فناوری جدید به عرصۀ حیات بشری با امر یا اتفاق و ایدۀ نو و بدیع همراه بوده است. نوآوری که در ابتدا به عنوان امری خارجی و ورای مطالعه تلقی می­‌شد اکنون به حوزۀ مرکزی مورد علاقۀ محققان، سیاست­گذاران و مدیران تبدیل شده است. فارغ از تغییر و تحولاتی که مفهوم نوآوری در طول زمان از سر گذرانده است چه بسا برداشت سوداگرایانه از این مفهوم نقطۀ شروع خوبی باشد. به­‌ویژه هنگامی که بخواهیم نوآوری را به عنوان مبنایی برای فهم ماهیت پویای رشد اقتصادی و تغییر اجتماعی قرار دهیم.

در چنین بافتی مفهوم و عمل نوآوری به یک آرمان مقدس سیاسی و شرکتی تبدیل شده است. به عبارت دیگر و از چشم‌­اندازی خرد، از شرکت­های انفرادی (بزرگ و کوچک) گرفته تا تمایل به ارائۀ خدمات عمومی یا تأمین رفاه اقتصادی ملی، نوآوری یک مادۀ تشکیل دهنده ضروری برای موفق شدن است.

البته مفروض اصلی ما این است که نوآوری به­‌مثابه یک فرایند را می­‌توان هم تحت تأثیر دولت ارزیابی کرد و هم زیر نفوذ مدیران. اما آنچه پای مفاهیمی چون انتقال فناوری، انتقال دانش و تبادل دانش را به میان می­‌کشد، نقش دانشگاه­‌ها به­‌عنوان یک بازوی راهبردی اثرگذار در تسهیل و حمایت از فناوری است که بخشی از نظام‌­های جهانی، ملی و منطقه‌­ای نوآورانه را به خود اختصاص داده است. در اینجا با ارائۀ یک طبقه­‌بندی می­‌کوشیم ابعاد معنایی و مفروضات زیربنایی مرتبط با این سه مفهوم را بررسی کنیم. این امر چارچوبی برای ترسیم نقش‌ه­ایی از ابزارهای متفاوت، که می­‌توان در تسهیل نوآوری به خدمت گرفت، فراهم می­‌کند و به این چالش می­‌پردازد که آیا مفاهیم موجود بازتاب دهندۀ دقیق ماهیت همکاری هستند یا خیر؛ چیزی که بیش از انتقال و تبادل بر خلق دانش متمرکز است.

انتقال فناوری (Innovation Transfer)

فرایند انتقال دادن یافته­‌های علمی از یک سازمان به دیگری با هدف توسعۀ بیشتر و تجاری‌­سازی است. در این فرایند معمولاً اتفاق­‌های زیر رخ می‌­دهد:

  • شناسایی فناوری­‌های جدید
  • حمایت از فناوری­‌ها از طریق ثبت اختراع و حق کپی­‌رایت
  • تشکیل راهبردهای توسعه و تجاری­‌سازی مانند بازاریابی و مجوز­دهی به شرکت­‌های موجود در بخش خصوصی یا ایجاد شرکت­‌های استارت آپی جدید بر مبنای فناوری

اما نوآوری در این مدل، به صورت خطی اتفاق می‌­افتد یعنی از پژوهش پایه شروع می­‌شود و در نهایت به بازاریابی می­‌رسد. انتقال فناوری اولین بار در زمان روزولت و برای بازیابی اقتصادی آمریکا پس از جنگ مطرح شد و بر اعتبارات دولتی برای پژوهش‌های متمرکز بر علم و فناوری متمرکز است. مفروض اصلی در این مدل، تحقیقات بنیادین است که نیروی پیش‌برندۀ توسعه و بهره‌­برداری تجاری از فناوری­‌ها را در قالب محصولات جدید و خدمات مرتبط با آن تشکیل می‌دهد. به عبارت دقیق‌­تر، نوآوری موفق در این مدل ریشه در رسوخ علمی دارد.

انتقال دانش (Knowledge Transfer)

در این مفهوم به چگونگی جابه‌­جایی دانش و ایده‌­ها میان منابع دانش و کاربران بالقوۀ آن دانش پرداخته می‌­شود. هدف اصلی انتقال دانش، خارج شدن نتایج فعالیت­‌های پژوهشی از دایرۀ دانشگاه و ورود آن به عرصه کلی­‌تر جامعه است. سه منبع می‌­توانند به این انتقال کمک کنند: دفاتر انتقال فناوری در دانشگاه، مراکز توسعۀ کسب­وکارهای کوچک و مشاوران خصوصی.

با این حال، در دهۀ گذشته ادبیات و پژوهش­‌های دانشگاهی این مفهوم را مورد نقد قرار داده­‌اند و به طور خاص بر ناتوانی آن در برآوردن انتظارات در تولید بازگشت مثبت اقتصادی و بازرگانی تأکید م‌ی­کنند. در حقیقت، استدلال‌هایی که در سطح دانشگاه­‌ها وجود دارد بر این امر نقد وارد می­‌کنند که بخش اعظم توجه، به موفقیت­‌های انگشت­‌شمار معطوف شده است که ارزش‌یابی تأثیر سیاست­‌گذاری­ها و جعبه ابزارهای مرتبط به آن را تحریف کرده است. این درحالی است که با نگاه به بافت وسیع­‌تر می­توان شاهد اثر اقتصادی عظیم‌­تر دیگر اشکال انتقال دانش بود (پژوهش مشارکتی، مشاوره، توسعۀ حرفه­‌ای مستمر). درحالی که در مورد تمرکز انتقال فناوری بر علم و تکنولوژی سؤال­‌های بسیاری مطرح می شود، بر نقش مثبتی که دانشگاه‌­ها در نظام فناوری ایفا می­‌کنند چنین نقدی وارد نمی­‌شود.

نوع دانش سازوکارهای نهادی اثر
علم و فناوری بازارها و رژیم‌­های مالکیت فکری محصولات و خدمات جدید
علوم اجتماعی

 

 

شواهد(شناخت چیستی)

سلسله مراتب­‌ها تغییر در برداشت­‌ها: اتخاذ مستقیم کردارهای جدید
بینش­‌ها (شناخت چرایی و چگونگی) شبکه‌ها تغییر در ادراک­‌ها: اتخاذ مشارکتی کردارهای جدید

وجوه مختلف انتقال دانش، هری اسکاربرو، مدرسۀ کسب­‌و­کار دانشگاه وارویک، ۲۰۱۳

ردپای انتقال فناوری و دانش را می­‌توان در نقش کسب­‌و­کارها در اثرگذاری مستقیم بر جامعه و اقتصاد نیز مشاهده کرد. بر اساس مقاله‌­ای در زمینۀ انتقال دانش در حوزۀ علوم اجتماعی (Gustafsson و Tsvetkova، ۲۰۱۷) هنوز این سؤال مهم مطرح است که پژوهش­‌های کسب‌­و­کار چگونه باید سازماندهی و اجرا شوند که به تغییر معناداری در رفتارها منجر شوند؟ پاسخ نویسندگان این است که موفقیت این انتقال به طور مستقیم وابسته به کیفیت نتایج پژوهش­‌ها و فرایند مورد استفاده در آنها است. بنابراین توجه به این نکته مهم است که دانش مورد استفاده در تحقیقات یا دانش تولید شده در پژوهش، به طور ماهوی و بر اساس نوع دانش، باید «قابل انتقال» باشد تا بتوان از آن انتظار داشت که بر کسب­‌و­کارها اثرگذار باشد. همانطور که این جدول نشان می­‌دهد وقتی صحبت از انتقال دانش به میان می­‌آید ایجاب می­‌کند که تفاوت­‌های ماهوی علوم اجتماعی و علم و فناوری را مورد توجه قرار دهیم.


منابع:

DAVENPORT, J. (2013). Technology Transfer, Knowledge Transfer and Knowledge Exchange in the Historical Context of Innovation Theory and Practice. The Knowledge Exchange, An Interactive Conference. Lancaster University.

Gustafsson, M., & Tsvetkova, A. (2017). Transformative Business Studies: Technology Transfer in the Social Sciences. Technology and Innovation, 537-552.

افزودن دیدگاه

لطفا دیدگاه خود را بنویسید
لطفا نام خود را وارد کنید

15 − 10 =