سیاست‌گذاری و علوم اجتماعی

معرفی نمونۀ موفقی از مداخلۀ علوم اجتماعی در سیاست‌گذاری‌ های کلان- درس‌هایی برای ایران

نویسنده: فاطمه مرتضوی

تخمین زمان مطالعه: ۱۱ دقیقه


چکیده: چکیده: متن پیشِ رو، گزارشی است که به معرفی نمونۀ موفقی از مداخلۀ علوم اجتماعی در سیاست‌گذاری‌های کلان می‌پردازد. این نمونه، تحت عنوان «شورای پژوهش‌های اقتصادی و اجتماعی بریتانیا» به جهت‌دهی سیاست‌گذاری‌های حاکمیت در امور اجتماعی در بریتانیا می‌پردازد. بخش اول این گزارش به معرفی اجمالی از این شورا اختصاص داشت. در آن بخش ضمن آشنایی با تعریف علوم اجتماعی از نظر این شورا، حوزه‌ها و زمینه‌های فعالیت آن مرور شده است.

بخش دوم این گزارش به مثال‌هایی از موفقیت شورا در زمینه‌های مختلف اشاره دارد. این بخش به صورت مرور ۷ پروژۀ شورا و نحوۀ اثرگذاری علوم اجتماعی در سیاست‌گذاری‌های حاکمیتی اختصاص دارد. در بخش سوم و نهایی این گزارش نیز به درس‌هایی که مطالعۀ شورای پژوهش‌های اقتصادی و اجتماعی بریتانیا برای ایران دارد، اشاره شده است.

در ادامه، بخش سوم این گزارش می‌آید. در این بخش به درس‌های دوازده‌گانه‌ای که مرورِ فعالیت‌های ESRC می‌تواند برای سیاست‌گذار ایرانی داشته باشد، به اجمال اشاره شده است.

 


نکات مهم زیادی دربارۀ شورای ESRC وجود دارد که آن را از سایر شوراهای دیگر در کشور انگلیس یا در عرصۀ جهانی متمایز می‌سازد. این نکات می‌تواند برای کشور و بدنۀ اجرایی یا علمی، چه شورای انقلاب فرهنگی و چه پژوهشکده‌ها، اندیشکده‌ها و مراکز تحقیقاتی مفید باشد. لذا بخش سوم این گزارش به برخی از نکات مهم در این شورا که برای ایران قابل استفاده است، اختصاص یافته است:

درس اول: تبادل دانش میان پژوهشکده‌ها و نهاد دولت

اولین و مهم‌ترین عنصر در پویایی هر شورا یا پژوهشکدۀ علمی، این انگیزه است که توانمندی‌ها و استعدادهای نیروهای علمی آن می‌تواند پس از تولید محتوای غنی در حوزه‌های مختلف علوم اجتماعی، باعث شکل‌دهی و جهت‌دهی سیاست‌های دولت شود. لذا ارتباط مستقیم بین دولت و سازمان‌های دولتی با پژوهشکده‌ها برای تحقق این امر لازم است. از طرفی اعتماد متقابل و تامین منابع مورد نیاز برای پژوهش در عرصه‌های سیاست‌گذاری دولتی باعث تسهیل بیشتر کار می‌گردد. اما چگونه ممکن است؟ شورای پژوهشی اجتماعی و اقتصادی بریتانیا با طراحی دقیق برنامه‌های «تبادل دانش» شورا سعی دارد تا میزان اثربخشی اجتماعی و اقتصادی پژوهش‌های مورد حمایت مالی شورا را به حداکثر برساند.

درواقع برنامه‌های تبادل دانش، ابزار اصلی اثرگذاری پژوهش شورا بر روی سیاست‌های دولتی است. به طور دقیق‌تر این برنامه به منظور پل ارتباطی و انجام گفت‌وگوهای متقابل بین پژوهش‌گران و کاربران پژوهشی ایجاد شده است. در این برنامه، آنها می‌توانند ایده‌های خودشان، شواهد پژوهشی، تجارب و مهارت‌های لازم برای انجام آنها را به اشتراک بگذارند. به این منظور برخی فعالیت‌ها، از برگزاری سمینار و کارگاه‌های مختلف گرفته تا پژوهش‌های مبتنی بر همکاری مشترک که همگی در یک راستا کار می‌کنند، ممکن می‌شود. با ایجاد چنین گفت‌وگوهایی می‌توان مطمئن شد که پژوهش به طور موثرتری بر روی سیاست‌گذاری و عمل تاثیر می‌گذارد.

نکتۀ مهم دیگر این است که این شورا، تمامی فعالیت‌های برنامۀ تبادل دانش را از طریق «حساب‌های تسریع اثربخشی» (IAA) تامین مالی می‌کند. همچنین شورای بریتانیا با برگزاری سمینارهای تخصصی با موضوع سیاست‌گذاری دولتی و عمومی، فرصتی را برای متخصصان و دانشمندان علوم اجتماعی فراهم می‌آورد تا آنها بتوانند آخرین پژوهش‌های خود در این زمینه را برای مقامات دولتی و سایر کاربران پژوهشی ارائه کنند و مفاهیم ضمنی و کاربردی مورد استفاده برای سیاست‌گذاری دولتی را در این سمینارها تبیین کنند. هدف سمینارهای فوق این است که مفاهیم علوم اجتماعی و شواهد مرتبط با آنها به بهترین نحو در فعالیت‌هایسیاست‌گذاری، پیاده‌سازی و اجرا گردد. از طرفی بسیاری از مفاهیم نظری در این سمینارها در عمل شبیه‌سازی می‌شود و برای اجرایی کردن آن در قالب سیاست‌گذاری، راه‌حل ارائه می‌گردد.

هدف بعدی در این سمینارها این است که سیاست‌گذاری مبتنی بر شواهد و واقعیت‌ها از طریق تبادل اطلاعات بین پژوهش‌گران و سیاست‌گذاران دولتی تشویق شود.

درس دوم: پژوهش‌های کاربردی و توجه به ظرفیت بخش‌های داوطلبانۀ اجتماعی و اقتصادی

شورای ESRC، به عنوان یکی از شوراهای تاثیرگذار در انگلیس، توانسته است بر کارایی و عملکرد بهتر بخش سوم و داوطلبانۀ انگلیس در همۀ زمینه‌ها تاثیرگذار باشد. اکنون به جرئت می‌توان گفت که ایران اسلامی، ظرفیت‌های زیادتری در بخش سوم اقتصاد دارد که از بسیاری کشورهای دیگر بیشتر است. سازمان‌های داوطلبانه در ایران رو به گسترش هستند. ستاد اردوهای جهادی، سازمان‌های مردم‌نهاد و حتی خیریه‌ها از این دست سازمان‌ها هستند. حال چقدر پژوهش‌های ما توانسته است هم‌راستا با این سازمان‌ها باشد و این بخش را به لحاظ اقتصادی، اجتماعی و مسائل دیگرت وانمند بسازد و بر کارایی آن بیفزاید؟ سازمان جمعیت هلال احمر یا بیشتر سازمان‌ها ی مردم‌نهاد (NGO) نیز از جمله نهادهای بخش سوم به شمار می‌روند. اما شورای بریتانیا به نظر می‌رسد به خاطر فراگیر بودن این بخش، توانسته است سرمایه‌گذاری زیادی بر روی آن انجام دهد و آن را بیش از پیش مورد توجه قرار دهد.

درس سوم: توجه به شیوه‌های نظام‌مند گردآوری داده و تقویت زیرساخت‌های داده‌ای

نکتۀ دیگری که شورای ESRC را به یکی از رهبران جهانی تبدیل کرده است، تاکید این شورا بر روش‌های گردآوری داده و انجام زیرساخت‌های داده‌ای است. این روش‌ها باید مقبولیت جهانی داشته و به لحاظ زمانی و هزینه‌ای نیز کارایی داشته باشند. لذا نگاه‌های همه‌جانبه به روش‌های موجود گردآوری داده در کشور و استفاده از تجارب ESRC، می‌تواند به مراکز علمی در کشور کمک کند تا به کلاس جهانی نزدیک شوند.

درس چهارم: توجه جدی به ارزیابی پژوهش‌ها و فعالیت‌های علمی

تمامی پروژه‌های شورای انگلیس، از ارزشیابی‌های دومرحله‌ای برخوردار است. به عبارت دیگر، یک ارزشیابی مقدماتی است که در حین فرآیند تولید محتوای علمی و پژوهش انجام می‌گیرد و ارزشیابی دیگر، نهایی بوده و پس از اتمام پروژه‌های تحقیقاتی صورت می‌گیرد. نکتۀ مهم اینجاست که اکثر شوراها و مراکز علمی دنیا از ارزیابی همتایان استفاده می‌کنند و آثار علمی خود را در معرض گروه‌های متخصص و ذی‌صلاح از دانشگاهیان و سایر اندیشکده‌ها قرار می‌دهند تا بر روی آن، کار علمی و بحث تخصصی صورت گیرد. نیاز به ارائۀ آثار قبل از چاپ تحت عنوان Working Paper و نقد و بررسی دقیق آن در محافل علمی، بسیار ضروری است.

درس پنجم: مدیریت یکپارچۀ پژوهشی و پاسخ به سوالات مشخص کشور

شورایESRC پروژه‌ها را برون‌سپاری می‌کند. در گزارش این شورا آمده است:«شورا پژوهش درون‌سازمانی ندارد، بلکه از پژوهش‌گرانی از سایر نقاط انگلیس استخدام می‌کند و وجوه مالی را در بین اعضای هیئت علمی از دانشگاه‌ها و سایر موسسات آموزشی سرتاسر انگلیس توزیع می‌کند». حال بحث این است که چقدر در فرآیند برون‌سپاریِ پروژه‌های تحقیقاتی کشور، عنصر رقابت بین مجری‌های پژوهشی جدی است. چقدر در گرفتن حمایت مالی، رقابتی بودن مهم است؟ از طرف دیگر این نکته نیز حائز اهمیت است که بتوان سوالات را به مسئله‌های پژوهشی تبدیل کرد و به دانشگاه و نهادهای پژوهشی سفارش داد و از طرف دیگر خروجی‌های آنها را برای سیاست‌گذاری و مشاوره استفاده کرد. این مسائل در نهادهای مدیریت پژوهش کشور با چالش‌های جدی روبه‌روست.

درس ششم: مدیریت متمرکز دانش کشور

شورای ESRC سکان‌دار آموزش و ترویج علوم اجتماعی در انگلیس است. این رهبری شورا در همۀ مشاغل، حرفه‌ها و دانشگاه‌ها به صورت جهت‌دهی علوم اجتماعی در آنهاست. اما متاسفانه در ایران، پژوهشکده‌های مختلف در حال حاضر هیچ‌گونه تاثیرگذاری در علوم اجتماعی تدریس‌شده در دانشگاه‌ها ندارند. مشکل اصلی ما، فضای مسموم حاکم بر علوم اجتماعی است؛ اما چگونه شورای انگلیس توانسته است، در حد و اندازۀ یک شورا، خط‌دهی و جهت‌دهی‌های دقیقی برای دانشگاه‌ها و مراکز آموزشی داشته باشد. این شورا همچنین منابع درسی و دوره‌های آموزشی برای علوم اجتماعی در دانشگاه‌ها فراهم آورده است.

درس هفتم: تعریف مشخص از «پژوهش خوب» و تعیین روش‌شناسی‌های معتبر

شورای ESRC ادعا می‌کند که در فرصت‌های آموزش و توسعۀ پژوهش برتر به لحاظ کیفی، سرمایه‌گذاری می‌کند. یعنی به عبارت دقیق‌تر، این شورا پول خرج می‌کند تا به هر قیمتی پژوهش برتر و باکیفیترا مطابق با استانداردهای خودش (چه در آموزش و چه در فرآیند پژوهش) را آموزش دهد. آیا صرف نظر از هم‌افزایی روش و اسلوب پژوهشی مورد نیاز کشور، الگوی صحیحی درمورد پژوهش خوب در کشور طراحی شده است تا راهنمایی بسیاری از پژوهش‌گران باشد؟ شورای بریتانیا توانسته است در مورد داشتن یک رویکرد واحد به مسئلۀ پژوهش و داشتن یک روش و الگوی خوب برای پژوهش کردن در علوم اجتماعی به نتیجۀ خوبی برسد. حتی این شورا به عنوان یکی از فعالیت‌های اصلی خود در حوزۀ زیرساخت، حمایت از توسعۀ روش‌شناسی‌های نوآورانه را قرار داده است. این موضوع، به عنوان یک اولویت باید در راس فعالیت‌های نهادهای مدیریت پژوهش در کشور قرار گیرد.

درس هشتم: مدیریت آموزش علوم انسانی در تمام ارکان کشور

مشارکت و همکاری شورای بریتانیا به این صورت است که به طور همزمان با بخش‌های دولت، خصوصی، جامعۀ مدنی (مردم) و دانشگاه‌ها ارتباط دارد. نکتۀ مهم این است که شورای بریتانیا فقط کار پژوهشی نمی‌کند، بلکه فرآیند آموزش علوم اجتماعی را هم جدی پیگیری کرده است. ارتقاء علوم اجتماعی در جامعه و دانشگاه‌ها و ایجاد فرصت برای همکاری‌های بیشتر با دولت و بخش خصوصی و جامعۀ مدنی از جمله اولویت‌های مهم شورا است.

درس نهم: نظارت و برنامه‌ریزی جهت افزایش نفوذ علوم اجتماعی

شورای بریتانیا، مسئول و حافظ قدرت علم اجتماعی در بریتانیا است. این شورا، تامین مالی مشترک در مورد فعالیت‌های خاصی با سایر حمایت‌کنندگان مالی مثل آژانس‌ها و انجمن‌های علمی پژوهشی در دانشگاه‌ها را بر عهده دارد. همچنین ایجاد شبکۀ عظیم زیرساخت‌های داده‌ای در عرصۀ علوم اجتماعی توسط شورا با همکاری نهادهای فوق صورت گرفته است.

درس دهم: پیشرو در پژوهش‌های نوین و توانمندسازی از طریق علوم اجتماعی

پژوهش‌های نو در عرصۀ علوم اجتماعی مثل «کاهش هزینه‌ها از طریق ارتقاء سلامت فقرا و رفع مشکل آموزش و تامین استانداردهای کیفی برای زندگی آنها»، «توسعۀ تاب‌آوری فردی در نیروی کار»، «تلاش در عرصۀ رونق اقتصادی پایدار و سبز»، «رویکردهای نوین به تحلیل سیستم‌های پیچیده» همگی از جمله کارهای شورا بوده است که در نوع خود بی‌نظیر است.

درس یازدهم: ایجاد شورایی به عنوان مرجع معتبر گردآوری شواهد جزئی

علوم اجتماعی هم طرح سوال می‌کند و هم راه‌های تشخیص و درمان و برون‌رفت را به خوبی پیدا می‌کند. از طرفی ارزش علم اجتماعی به گردآوری شواهد دقیق و جزئی قبل از دستیابی به هر گونه نتیجه‌ای است. حال درمورد آثار پژوهشی انجام‌گرفته در کشور، چقدر بر روی وجه ممیزه و ارزش علم اجتماعی در آن پژوهش که منحصرا به گردآوری شواهد جزئی مربوط می‌شود، تاکید می‌شود؟

درس دوازدهم: پیشرو در نوآوری و برنامه‌های فراملی

نیروی محرکۀ نوآوری در انگلیس بر دوش شورای پژوهش‌های اجتماعی و اقتصادی بریتانیا است. این نکته، اهمیت بعد جهانی فعالیت‌های شورا را نیز نشان می‌دهد که در نتایج پژوهشی خود اولا در کلاس جهانی عمل می‌کند و ثانیا نتایج پژوهشی را به صورت باز و با قابلیت دسترسی به همگان ارائه می‌دهد. دست‌اندرکاران شورا معتقدند «با افزایش در وابستگی‌های جهانی، با چالش‌های زیادی در سطح جهانی هم مواجه هستیم». لذا ESRC خود را به عنوان رهبر جهانی در زمینۀ پژوهش‌های علوم اجتماعی، مسئول مقابله با این چالش‌ها می‌بیند.

توجه به این سازمانِ ۵۰ ساله در انگلیس به عنوان کشوری که از علوم اجتماعی جهت توسعۀ قدرت نرم خود حداکثر استفاده را نموده است، بسیار حائز اهمیت است. توسعۀ علوم انسانی از طریق شعارهایی چون علوم انسانی بومی و اسلامی با برنامه‌های غیرمتمرکز، امکان‌پذیر نیست. وصل شدن به چالش‌ها و مسئله‌های ملموس کشور و نظریه‌پردازی آنها با استفاده از داده‌های دقیق و کیفی و روش‌شناسی‌ها و اسلوب‌های بومی، نیازمند سازوکار جدی در این زمینه است که وظیفۀ ایجاد آنها را نهادهایی مانند شورای عالی انقلاب فرهنگی بر عهده دارند. امید است که این گزارش در این مسیر راه‌گشا باشد.

شورای پژوهش‌های اقتصادی و اجتماعی بریتانیا؛ نمونه‌ای از مداخلۀ علوم اجتماعی در سیاست‌گذاری-بخش اول

شورای پژوهش‌های اقتصادی و اجتماعی بریتانیا؛ نمونه‌ای از مداخلۀ علوم اجتماعی در سیاست‌گذاری-بخش دوم

افزودن دیدگاه

لطفا دیدگاه خود را بنویسید
لطفا نام خود را وارد کنید

نوزده − پنج =