علوم انسانی و اجتماعی

جایگاه علوم انسانی و اجتماعی ایران در نظام‌های رتبه‌ بندی دانشگاهی جهانی- بخش دوم

تخمین زمان مطالعه: ۹ دقیقه


در این گزارش دو بخشی، جایگاه علوم انسانی و اجتماعی ایران در چهار نظام رتبه‌ بندیِ جهانیِ دانشگاهیِ شانگهای، تایمز و SQ و لایدن موردبررسی قرار گرفته است. یافته‌ها نشان می‌دهد در این رتبه‌بندی‌ها علوم انسانی و اجتماعی ایران جایگاهی درخور توجهی ندارد و همچنین از سطح علمی متوسط سایر حوزه‌های علمی در دانشگاه‌های ایران نیز پایین‌تر است.

نظام رتبه‌بندی لایدن به خاطره گستره تعداد دانشگاه‌ها به بالاتر ۴۰۰ دانشگاه برتر در حوزه‌های مختلف می‌تواند راهنمایی برای یافتن جایگاه نسبی ایران در این نظامات باشد. با در نظر گرفتن شاخص‌های مختلف این نظام هیچ‌کدام از دانشگاه‌های ایران در حوزه «علوم انسانی و اجتماعی» رتبه‌ای بهتر از ۵۰۰ کسب نکرده‌اند. این در حالی است که رتبه‌های دانشگاه‌های ایران در دیگر حوزه‌ها مانند علوم مهندسی، کامپیوتر و… بهتر است.


نظام رتبه‌بندی تایمز

شرط ورود یک مؤسسه یا دانشگاه در این رتبه‌بندی آن است که تعداد انتشارات آن حداقل ۲۰۰ مقاله به ازای هر سال در طول ۵ سال موردبررسی منتشر کرده باشد.

اما این تعداد برای رتبه‌بندی‌های موضوعی به ۱۰۰ و ۵۰ به ترتیب برای حوزه‌های پر مقاله و کم مقاله مانند علوم اجتماعی است. ابعاد و شاخص‌‌های این نظام در جدول شماره ۱ آمده است.

جدول ۱٫ معیارها و شاخص‌های نظام رتبه‌بندی تایمز. منبع (پاکزاد، ۱۳۹۱: ۸۰)

ابعاد شاخص
ضریب اهمیت به درصد بعد شاخص ضریب اهمیت به درصد
۲٫۵ درآمد صنعتی: نوآوری درآمد پژوهشی از صنعت: (سرانه اعضای هیئت علمی) ۲٫۵
۷٫۵ چشم‌انداز بین‌المللی: اعضای هیت علمی، دانشجویان و تحقیقات نسبت اعضای هیئت عللمی خارجی به کل اعضای هیئت علمی دانشگاه ۳
نسبت دانشجویان خارجی به کل دانشجویان دانشگاه ۲
نسبت مقاله‌های علمی با مشارکت یک یا بیشتر از یک نویسنده خارجی به کل مقاله‌های علمی منتشر شده دانشگاه ۲٫۵
۳۰ آموزش- محیط یادگیری پیمایش اعتبار – آموزش ۱۵
نسبت اعضای هیئت علمی به دانشجویان دانشگاه ۴٫۵
نسبت مدارک دکتری اعطا شده به اعضای هیئت علمی دانشگاه ۶
نسبت مدارک دکتری اعطا شده به مدارک لیسانس اعطا شده ۲٫۲۵
درآمد سرانه هر دانشگاهی ۲٫۲۵
۳۰ پزوهش-حجم، درآمد و اعتبار پیمایش اعتبار –پژوهش ۱۸
نسبت درآمد پژوهشی به اعضای هیئت علمی (برابری قدرت خرید) ۶
سرانه تعداد مقاله‌ها به ازای هر دانشگاهی و هر عضو هیئت علمی ۶
۳۰ ارجاع تأثیرپژوهش­ها تأثیر ارجاع‌ها (متوسط ارجاع‌ها به ازای هر مقاله) ۳۰

دو شاخص جالب در این جدول یکی نسبت درآمد پژوهشی به اعضای هیئت‌علمی است که جزء معیارهای پژوهشی طبقه‌بندی شده است و دیگری شاخص درآمد پژوهشی از صنعت است.

درباره شاخص اول (درآمد پژوهشی) تایمز توضیح می‌دهد که تایمز نسبت به وابستگی این درآمدها به سیاست‌های ملی و شرایط محیط اقتصادی واقف است؛ اما از آن جهت که این درآمد نقشی حیاتی در گسترش پژوهش‌هایِ در سطح جهانی دارد این شاخص را در نظر گرفته است.

همچنین این شاخص برای در نظر گرفتن وجهه موضوعی خاص دانشگاه‌ها نرمال‌سازی شده است زیرا معمولاً گرنت‌ها در موضوعات علمی از پژوهش‌های باکیفیت حوزه علوم انسانی و هنر و علوم اجتماعی بیشتر است.

۱۳ دانشگاه ایرانی در فهرست ۸۰۰ دانشگاه برتر دنیا در این فهرست قرار دارند. بهترین رتبه میان ۵۰۰ تا ۶۰۰ مربوط به دانشگاه‌های علم و صنعت و صنعتی شریف است.

در حیطه هنر و علوم انسانی (هنر، هنرهای اجرایی، طراحی؛ زبان‌ها، ادبیات و زبان‌شناسی؛ تاریخ، فلسفه و الاهیات؛ معماری؛ باستان‌شناسی) و همچنین حیطه علوم اجتماعی (مطالعات رسانه و ارتباطات؛ حقوق؛ علوم سیاسی، مطالعات بین‌المللی و مطالعات توسعه؛ جامعه‌شناسی؛ روانشناسی؛ جغرافیا) هیچ‌کدام از دانشگاه‌های ایران نتوانسته‌اند در زمره ۱۰۰ دانشگاه طبقه‌بندی شده قرار گیرند.

نظام رتبه‌بندی لایدن

در مقایسه با سایر نظام‌های رتبه‌بندی دانشگاه‌های جهان، نظام رتبه‌بندی لایدن از شاخص‌های پیشرفته‌تر تأثیر علمی (Impact) و همکاری (Collaboration) و روش‌شناسی شفاف‌تری برخوردار است.

این نظام رتبه‌بندی، صرفاً بر اساس شاخص‌های عینی محاسبه می‌شود و به اطلاعاتی که توسط خود دانشگاه‌ها تهیه‌شده وابسته نیست.

علاوه بر این، تمامی عملکردهای دانشگاه را در یک شاخص واحد کلی خلاصه نمی‌کند. تمامی این موارد، مؤید کیفیت بالای این نظام رتبه‌بندی و شهرت آن در جهان است (زاهدی، ۱۳۹۵).

رتبه‌بندی لایدن متفاوت از دیگر رتبه‌بندی‌های دانشگاهی است، به این دلیل که لایدن منحصراً بر اندازه‌گیری تأثیر استنادی و همکاری‌های علمی تمرکز کرده است.

رتبه بندی لایدن به دقت، تفاوت‌های موجود بین رشته‌های علمی را که در شیوه‌های استنادی و همکاری وجود دارد، تصحیح می‌کند. سایر رتبه‌بندی‌ها چنین اصلاحاتی را انجام نمی‌دهند و اگر هم انجام دهند روش آن‌ها از دقت کمتری برخوردار است (مهراد، ۱۳۹۵).

در این نظام رده‌بندی دانشگاه‌ها بر اساس دو معیار تأثیر استنادی و همکاری‌های علمی انجام می‌گیرد. در زمینة استنادی شاخص‌های موردتوجه تعداد انتشارات، همچنین درصد انتشارات دانشگاه در ۱%، ۱۰% یا ۵۰% پر استنادترین مقالات است.

همچنین در مورد همکاری‌ها، میزان همکاری‌های بین‌المللی و همچنین میزان همکاری با صنعت (تا قبل از سال ۲۰۱۶) موردتوجه قرار می‌گیرد.

تصویر شماره ۱، رده‌بندی دانشگاه‌های ایران در زمینة علوم اجتماعی و انسانی در این نظام است. این زمینه در این نظام شامل رشته‌های مانند اقتصاد و سیاست کشاورزی، انسان‌شناسی، باستان‌شناسی، معماری، مطالعات محیطی، هنر، مطالعات آسیایی، تجارت، ارتباطات، جرم‌شناسی، مطالعات فرهنگی، اقتصاد، آموزش و پژوهش‌های آموزشی، مطالعات اخلاق، خانواده، سیاست‌های سلامت، تاریخ و علوم اجتماعی، توریسم، ورزش، حقوق، ادبیات، فلسفه، روان‌شناسی، جامعه‌شناسی، مطالعات شهری و … است.

همان‌طور که در تصویر زیر مشخص است دانشگاه‌هایی از ایران در فهرست ۸۴۲ دانشگاه برتر در زمینة علوم انسانی و اجتماعی قرار گرفته‌اند.

فهرست زیر بر اساس تعداد انتشارات (یکی از شاخص‌های این رتبه‌بندی) مورد استناد نظام لایدن در حوزه علوم اجتماعی و انسانی مرتب شده است. دانشگاه تهران با ۹۲ مقاله در صدر است. و پس از آن دانشگاه تربیت مدرس قرار دارد.

شاخص بعدی P(top 10%) است. این شاخص نشان‌دهنده تعداد مقالاتی است که در زمره ۱۰% مقالات پر استناد قرار گرفته‌اند. شاخص PP(top 10%) نشان‌دهنده درصد این مقالات (جزو ۱۰% پر استنادترین‌ها) به کل مقالات منتشر شده دانشگاه است.

تصویر ۱٫ رتبه‌بندی دانشگاه‌های ایران در نظام رتبه‌بندی لایدن در حوزه علوم انسانی و هنر بر اساس تعداد انتشارات

جایگاه علوم انسانی و اجتماعی ایران در نظام‌های رتبه‌ بندی دانشگاهی جهانی

بر اساس همین شاخص (یعنی تعداد انتشارات) دانشگاه تهران که بهترین رتبه را در این حوزه در ایران داراست در آسیا در رتبه ۶۹ و در جهان در رتبه ۵۱۳ قرار گرفته است.

بر اساس شاخص P(top 10%) بهترین دانشگاه ایران در حوزه علوم اجتماعی و انسانی دانشگاه تربیت مدرس است. رتبه آسیایی این دانشگاه در این حوزه و بر اساس این شاخص ۸۳ و در جهان ۵۵۸ است.

تصویر ۲ نسبت تعداد مقالات منتشرشده در دانشگاه تهران در حوزه‌های مختلف را نشان می‌دهد. همان‌طور که از نمودار پیداست این حوزه کوچک‌ترین سهم را در مقایسه با سایر حوزه‌ها دارد.

تصویر ۲٫ نسبت انتشارات مقالات در حوزه‌های مختلف در دانشگاه تهران در سال ۲۰۱۶ در نظام رتبه‌بندی لایدن

جایگاه علوم انسانی و اجتماعی ایران در نظام‌های رتبه‌ بندی دانشگاهی جهانی

بهترین رتبه‌های دانشگاهی ایران مطابق این رتبه‌بندی بر اساس تعداد انتشارات در حوزه «علوم پزشکی و سلامت» ۱۴۸، در حوزه «علوم زندگی و زمین» ۸۴، در حوزه «ریاضیات و علوم کامپیوتر» ۵۰، در حوزه «علوم فیزیکی و مهندسی» ۱۰۱ است.

بحث و نتیجه‌گیری

نظامات رتبه‌بندی دانشگاهی منتقدانی جدی دارد. گسترش این نظامات نمودی از فرایند جهانی‌شدن علم است. مخصوصاً در کشورهای درحال‌توسعه در نظر گرفتن معیار‌های این نظام جهانی معضل ساز شده است.

به نظر می‌رسد که چشم داشتن بیش‌ازحد به این رتبه‌بندی و معیارها و شاخص‌های آن، باعث رشد نامتوازن علمی در کشور‌های توسعه‌یافته می‌شود و نهاد‌های علم در این کشور‌ها را به کارگزاران علم در کشورهای توسعه‌یافته بدل می‌کند.

در حوزه خاص علوم انسانی و اجتماعی نیز این نظامات منتقدانی جدی‌ دارد. به نظر می‌رسد که علوم انسانی و اجتماعی بوم‌گراتر و محلی‌تر است؛ درحالی‌که بسیاری از معیارها و شاخص‌های نظامات معتبر رتبه‌بندی دانشگاهی مربوط به کشورهای غربی و توسعه‌یافته‌اند.

اما به هر ترتیب اگر از اعتماد حداکثری از این نظامات فارغ شویم و این رتبه‌بندی‌ها را تنها به‌عنوان یکی از معیارهای سنجش توسعه علمی در نظر بگیریم، می‌توانیم از این آمارها استفاده لازم را ببریم. در این مقام توجه به این رتبه‌بندی می‌تواند روشنگر وجهی از توسعه علمی کشور باشد.

مخصوصاً باید توجه داشت که علوم در نهایت می‌کوشند ابژکتیو و جهان‌شمول شوند و همواره میان امر خاص و جزئی به امر کلی و جهان‌شمول در حرکت‌اند. مخصوصاً در مورد علوم انسانی و اجتماعی این امر صادق است. این علوم به بهترین وجه این حرکت را مجسم می‌کنند.

رجوع به نظریات ابژکتیو و جهان‌شمول برای توصیف، تحلیل و تفسیر مسائل جزئی و منطقه‌ای نمودی از این حرکت در علوم انسانی و اجتماعی است. از سوی دیگر باید در نظر داشت که به هر ترتیب «جهانی‌شدن» در حال پیشرفت است.

این بدان معنی است که مسائل انسانی و اجتماعی نیز در حال جهانی‌شدن هستند و بنابراین رشد معیارها و شاخص‌ها و همچنین جهت‌گیری نهاد‌های علمی نیز بدین سو امری توجیه‌پذیر است.

تفسیر نتایج رتبه‌بندی دانشگاه‌های ایران می‌تواند در روشن‌سازی جایگاه کلی ایران در توسعه علوم انسانی و اجتماعی مفید باشد. از مطالب نظام رتبه‌بندی شانگهای می‌توان به عقب‌ماندگی کشورهای آسیایی در علوم انسانی و اجتماعی پی برد.

نکته جالب آن است که این نظام برای این حوزه «علوم انسانی و هنر» رتبه‌بندی ارائه نمی‌دهد و این امر به گونه‌ای عدم توجه را نشان می‌دهد. این در حالی است که قاره آسیا مطابق با این رتبه‌بندی در حوزه علوم مهندسی با اختلاف زیادی بالاتر از دیگر قاره‌ها قرار دارد که این امر نشان‌دهنده شیفتگی این کشورها به صنعت و تکنولوژی است. همچنین بهترین رتبه‌های دانشگاهی ایران نیز در این حوزه به دست آمده است.

در نظام رتبه‌بندی QS هیچ‌کدام از دانشگاه‌های ایران در حیطه‌های «علوم انسانی و هنر» و همچنین «علوم اجتماعی و مدیریت» در میان ۴۰۰ دانشگاه برتر دنیا حضور ندارند درحالی‌که نزدیک به ۸۰ تا ۹۰ دانشگاه آسیایی در این دو فهرست فرار دارند و همچنین برخی کشور‌های منطقه (ترکیه، عربستان و لبنان) نیز در این دو حوزه در این لیست حضور دارند.

نظام رتبه‌بندی لایدن به خاطره گستره تعداد دانشگاه‌ها به بالاتر ۴۰۰ دانشگاه برتر در حوزه‌های مختلف می‌تواند راهنمایی برای یافتن جایگاه نسبی ایران در این نظامات باشد. با در نظر گرفتن شاخص‌های مختلف این نظام هیچ‌کدام از دانشگاه‌های ایران در حوزه «علوم انسانی و اجتماعی» رتبه‌ای بهتر از ۵۰۰ کسب نکرده‌اند. این در حالی است که رتبه‌های دانشگاه‌های ایران در دیگر حوزه‌ها مانند علوم مهندسی، کامپیوتر و… بهتر است.

به طور کلی به نظر می‌رسد دانشگاه‌های ایران نتوانسته‌اند رتبه‌های مناسبی در این نظامات پیدا کنند و در این میان به نظر می‌رسد وضعیت حوزه علوم انسانی و اجتماعی از بقیه حوزه‌ها نامطلوب‌تر باشد.

منابع:

پاکزاد، مهدی؛ خالدی، آرمان؛ تیموری، مهتاب. (۱۳۹۱). بررسی تطبیقی نظام‌های بین‌المللی رتبه‌بندی دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی. مجله رهیافت. شماره ۵۰٫

زاهدی، زهره (۱۳۹۵). نتایج رتبه‌بندی دانشگاه لایدن در سال ۲۰۱۶.

http://www.lisna.ir/main/24364. تاریخ بازیابی ۴/۳/۱۳۹۵

Marginson, Simon. (2014). “University Ranking and Social Science”. In European Journal of Education, Vol. 49, No. 1.

King, Roger. (2009). Governing Universities Globally: Organization, Regulation, and Ranking. Northampton: Edward Elgar Publication.

leidenranking.com

http://www.shanghairanking.com/

http://www.topuniversities.com/

https://www.timeshighereducation.com

0

افزودن دیدگاه

لطفا دیدگاه خود را بنویسید
لطفا نام خود را وارد کنید

هجده + پانزده =