علوم انسانی و اجتماعی

نظام سایماگو در مورد وضعیت علوم انسانی و اجتماعی در ایران چه می‌گوید؟- بخش اول

تخمین زمان مطالعه: ۹ دقیقه


«سایماگو» شرکتی است که در زمینه تحلیل و ارزیابی اطلاعات علمی دارای شهرتی جهانی است. در این گزارش بر اساس اطلاعات آنلاین موجود در سایت این شرکت وضعیت حوزه‌های علوم انسانی و اجتماعی ایران بررسی شده است.

در بخش اول با استفاده از ابزار گرافیکی «شکل علم» به صورتی بصری جایگاه علوم انسانی و اجتماعی در ساختار علم ایران تبیین و تحلیل شده است.


سایماگو (SCImago) شرکتی فناور-محور و دارای شهرتی جهانی در زمینه تحلیل و ارزیابی اطلاعات علمی است. این شرکت در سال ۲۰۰۸ میلادی به عنوان شرکتی اسپین-آف (spin-off) تأسیس گردیده است.

شرکت سایماگو همواره ارتباطی تنگاتنگ با شرکای بین‌المللی حوزه‌های نشر، تهیه‌کنندگان اطلاعات علمی، دانشگاه‌ها و کارگزاران دولتی داشته است.

نتیجه همکاری‌های پیوسته سایماگو با موسسه الزیویر (Elsevier) با استفاده از ابزارهای تحلیلی و سنجشی در محیط وب منجر به تولید دو نظام معتبر ارزیابی بین‌المللی شده است: (۱) رتبه‌بندی علمی نشریات و کشورها در نظام سایماگو (SCImago Journal and County Rank) و (۲) گزارش رتبه‌بندی مؤسسات (Scimago Institutions Ranking World Repot).

همچنین سایماگو دارای یک گروه تحقیقاتی از چندین دانشگاه و مؤسسه پژوهشی است که با استفاده از فنون بصری‌سازی به تحلیل، ارائه و بازیابی اطلاعات می‌پردازد.

۱– شکل علوم انسانی و اجتماعی در ایران

شکل علم (Shape of science) تصویری‌سازیِ اطلاعات سایماگو است که به هدف آشکارسازی ساختار علم منتشر می‌شود. این شکل بر اساس اطلاعات منبع‌سنجی (bibliometric) در بخش رتبه‌بندی علمی مجلات و کشورها (SJR) تهیه می‌شود.

در این نوشتار آخرین خروجی این بخش که بر اساس داده‌ها تا سال ۲۰۱۴ میلادی است موردبررسی قرار می‌گیرد.

«شکل علم» در سایماگو بر اساس استنادات (Citation)، هم-استنادی‌ها (Co-Citation) و پیوند‌های‌ منبع‌نگاری (Bibliographic coupling) کلیه انتشاراتی که توسط اسکوپوس نمایه می‌شوند، مشخص می‌شود.

این شکل می‌تواند بر اساس نیاز کاربر بر اساس حوزه‌های موضوعی (subject areas) و همچنین شاخصه‌های موضوعی (subject categories) نمایش داده شود. حوزه‌های موضوعی همان حوزه‌های ۲۷ گانه پایگاه اسکوپوس هستند.

«هنر و علوم انسانی»، «علوم اجتماعی» نیز به عنوان دو حوزه مجزا در این فهرست قرار دارند. حوزه «هنر و علوم انسانی» شامل شاخه‌هایی مانند باستان‌شناسی، مطالعات کلاسیک، تاریخ، تاریخ و فلسفه علم، ادبیات و نظریه ادبی، موسیقی، موزه‌شناسی، فلسفه، مطالعات دینی و هنرهای تجسمی و اجرایی است.

در حوزه علوم اجتماعی می‌توان به شاخه‌های انسان‌شناسی، باستان‌شناسی، علوم رسانه، مطالعات فرهنگی، جمعیت‌شناسی، مطالعات توسعه، مطالعات آموزش، مطالعات جنسیت، جغرافیا برنامه‌ریزی و توسعه، حقوق، علوم اطلاعات و کتابخانه، زبان و زبان‌شناسی، علوم سیاسی، علوم اجتماعی، مطالعات شهری و … اشاره کرد.

همچنین این شکل می‌تواند بر اساس شاخصه‌های متنوعی به نمایش درآید. از این شاخص‌ها می‌توان به تعداد کل مدارک (Documents)، مدارک قابل استناد (Citable Documents)، خوداستنادی‌ها (Self Cites)، تعداد استنادها بر اساس هر مدرک (Cites per Document) و … اشاره کرد.

همچنین می‌توان با انتخاب کشور یا منطقه جغرافیای شکل علم را در آن مشاهده کرد.

نظام سایماگو در مورد وضعیت علوم انسانی و اجتماعی در ایران چه می‌گوید؟تصویر  ۱ «شکل علم» در جهان را بر اساس شاخص «استناد به مدرک در مدت ۴ سال» در سال ۲۰۱۵ میلادی نشان می‌دهد. در این شکل دایره‌ها نشان دهنده نشریات هستند و بزرگی آن‌ها نشان دهنده وزن آن‌ها مطابق شاخص موردنظر است.

بسته به انتخاب حالت مطلق یا نسبی اندازه این دایره‌ها قابل تنظیم است. در حالت مطلق شاخصه‌های وزنی در همه نقشه‌ها یکسان اعمال می‌شود؛ درحالی‌که با انتخاب حالت نسبی اندازه دایره‌ها با توجه به کشور یا منطقه انتخابی یا… (در تناسب درستی با هم) برای وضوح بیشتر تغییر می‌کند.

نزدیکی دوایر به وسیله الگوریتم‌هایی متناسب با استنادات و داده‌های منبع‌سنجی مشخص می‌شود. ۹ رنگی که به دایره‌ها اختصاص داده شده متناسب با ۹ گروه از علوم‌‌اند که به وسیله الگوریتم‌ها ‌ دسته‌بندی شده‌اند. رنگ سبز در بالای شکل عمدتاً به علوم انسانی و اجتماعی اختصاص دارد.

در این قسمت شاخه‌های علوم اجتماعی عمدتاً در سمت چپ و شاخه‌های علوم انسانی در بالا قرار گرفته‌اند. همچنین قسمت راست بخش سبز رنگ عمدتاً به حوزه مدیریت، حسابداری و اقتصاد اختصاص دارد…بخش نارنجی‌رنگ که در سمت چپ و پایین بخشِ سبز قرار دارد به ترتیب از بالا به پایین به روانشناسی، علوم عصبی، پرستاری و علوم مربوط به سلامت اختصاص دارد.

بخش آبی‌رنگ در سمت راست و پایین بخش سبز رنگ به ترتیب از بالا به پایین به علوم تصمیم‌سازی، علوم کامپیوتر و ریاضیات اختصاص دارد و بخش قهوه‌ای قرمزگون در سمت چپ سمت آبی رنگ عمدتاً مربوط به علوم زمین و سیاره است. عناوین و حوزه‌ها و رنگ‌های مربوط به آن‌ها از طریق برچسب‌های آن‌ها قابل تشخیص‌اند.

تصاویر شماره ۱ تا ۴ به ترتیب شکل علم در جهان، خاورمیانه، ایران و ترکیه را نشان می‌دهد. این شکل بر اساس شاخص «کل مدارک» (ِDocuments) تهیه شده است. در مقیاسِ منطقه‌ای یا ملی اندازة هر دایره نمادی از تعداد انتشارات نویسندگان آن منطقه یا کشور در زمان موردنظر است. همچنین ته‌رنگ‌ها در هر حوزه نشان دهنده جای خالی مدارک در آن حوزه است که از قیاس با شکل کلی علم در جهان حاصل می‌شود.

نظام سایماگو در مورد وضعیت علوم انسانی و اجتماعی در ایران چه می‌گوید؟از مقایسه تصویر ۱ (شکل علم در جهان) با تصویر شماره ۳ (شکل علم در ایران) به‌وضوح می‌توان کمبود حجم انتشارات را در حوزه‌های «هنر و علوم انسانی» و «علوم اجتماعی» در ایران مشاهده کرد. ردپای ساختار کامل دایره‌‌وارِ علم در شکلِ علم در منطقه خاورمیانه (تصویر شماره ۲) قابل رؤیت است.نظام سایماگو در مورد وضعیت علوم انسانی و اجتماعی در ایران چه می‌گوید؟

به عبارتی در خطِ ضعف (علوم انسانی و اجتماعی) این ارتباط هرچند ضعیف ولی برقرار است. همچنین در مقایسه با شکل علم در کشور ترکیه (تصویر شماره ۴) می‌توان به ضعفِ شکلِ علم در بخش علوم انسانی و اجتماعی در ایران پی برد.

بخش «شکلِ علم» در سایماگو امکانِ نمایشِ شکلِ علم را در حوزه‌های «هنر و علوم انسانی» و «علوم اجتماعی» فراهم کرده است. در اینجا باید اضافه کرد در انتساب نشریات به حوزه‌ یا شاخه‌ای خاص از الگوریتم‌هایی استنادی استفاده شده است.

بنابراین تمرکز این حوزه‌ها همان‌طور که پیش‌تر گفته شد در رنگ سبز قابل مشاهده است، اما تنها منحصر به آن نیست. به عنوان نمونه بخش اعظم حوزه روانشناسی که با رنگ نارنجی نمایش داده شده در تقسیم‌بندی به عنوان بخشی از حوزه‌های علوم انسانی و اجتماعی آمده است.

نظام سایماگو در مورد وضعیت علوم انسانی و اجتماعی در ایران چه می‌گوید؟

اشکال ۵ تا ۸ گستره حوزه «هنر و علوم انسانی» را در «شکل علم» جهان، خاورمیانه، ایران و ترکیه نشان می‌دهد. این اشکال برای وضوح بیشتر به‌صورت نسبی تهیه شده‌اند. به عبارتی اندازه دایره‌ها از شکلی به شکل دیگر قابل‌مقایسه نیست و هدف مقایسه ساختار این اشکال است.

نظام سایماگو در مورد وضعیت علوم انسانی و اجتماعی در ایران چه می‌گوید؟به روال پیشین شاخص در اینجا نیز «کل مدارک» است. همچنین اشکال ۹ تا ۱۲ گستره حوزه «علوم اجتماعی» را در «شکل علم» جهان، خاورمیانه، ایران و ترکیه نشان می‌دهد. این اشکال نیز نسبی‌اند. این اشکال نیز در تأیید تحلیل پیشین نشان دهنده نقصانِ ساختاریِ شکل علم در ایران مخصوصاً در حوزه‌های «هنر و علوم انسانی» و «علوم اجتماعی» است.

 

 

در تصاویر ۱۳ تا ۱۶ شکل مطلق مجموع علوم انسانی و اجتماعی را در جهان، خاورمیانه، ایران و ترکیه نشان می‌دهد. در این اشکال می‌توان اندازه دایره‌ها را نیز میان اشکال مقایسه کرد.

نظام سایماگو در مورد وضعیت علوم انسانی و اجتماعی در ایران چه می‌گوید؟

در تصاویر شماره ۱۷ تا ۲۰ به بررسی تطبیقی شکل حوزه «علوم انسانی و اجتماعی» و «علوم مهندسی» در ایران و آمریکا می‌پردازد. این نمودار بر اساس شاخص‌هایی پیشین است ولی به‌جای نام حوزه نام نشریات در آن قید شده است. در این نمودارها بر قسمت‌های متمرکز هر کدام از این حوزه‌ها بزرگنمایی شده است.

تصاویر ۱۷ تا ۱۹ به ترتیب تمرکز نشریات حوزه‌های «هنر و علوم انسانی» و «علوم اجتماعی» به‌صورت مجموع در کشورهای آمریکا و ایران نشان می‌دهد. همچنین در تصاویر ۱۸ و ۲۰ این بزرگنمایی بر بخش نشریات حوزه مهندسی آمریکا و ایران است.

نظام سایماگو در مورد وضعیت علوم انسانی و اجتماعی در ایران چه می‌گوید؟

در این تصاویر وجود فضاهای خالی زیاد در حوزه‌های علوم انسانی و اجتماعی در ایران مشهود است. به نسبت این حوزه‌ها در حوزه علوم مهندسی ایران این فضاهای خالی کمتر به چشم می‌خورد. این امر نشان دهنده عقب‌ماندگی نسبی علوم انسانی و اجتماعی ایران نسبت به علوم مهندسی چه در حجم انتشارات و چه در تنوع انتشارات است.

در تصاویر ۲۱ تا ۲۴ تکامل شکل ایران از سال ۲۰۰۰ تا ۲۰۱۵ با شش تصویر (سه سال در میان) نشان داده شده است. اندازة دایره‌ها در این اشکال نسبی‌اند. همین تکامل (به شکل مطلق) در مجموع حوزه‌های علوم انسانی و اجتماعی در همان سال‌ها در تصاویر ۲۵ تا ۲۸ قابل رؤیت است.

نظام سایماگو در مورد وضعیت علوم انسانی و اجتماعی در ایران چه می‌گوید؟

نظام سایماگو در مورد وضعیت علوم انسانی و اجتماعی در ایران چه می‌گوید؟

 

ادامه دارد …


لازم به ذکر است که کلیه اطلاعات از سایت رسمی «سایماگو» http://www.scimagojr.com در تاریخ ۱۶/۸/۹۵ بازبینی شده است.

اینفوگرافی جایگاه علوم انسانی و اجتماعی در شکل علم در ایران بر اساس نظام سایماگو نیز در لینک زیر قابل دسترسی است:

اینفوگرافی جایگاه علوم انسانی و اجتماعی در شکل علم در ایران بر اساس نظام سایماگو

1+

افزودن دیدگاه

لطفا دیدگاه خود را بنویسید
لطفا نام خود را وارد کنید

14 + 19 =