علوم انسانی و اجتماعی

نظام سایماگو در مورد وضعیت علوم انسانی و اجتماعی در ایران چه می‌گوید؟- بخش دوم

تخمین زمان مطالعه: ۶ دقیقه


«سایماگو» شرکتی است که در زمینه تحلیل و ارزیابی اطلاعات علمی دارای شهرتی جهانی است. در این گزارش بر اساس اطلاعات آنلاین موجود در سایت این شرکت وضعیت حوزه‌های علوم انسانی و اجتماعی ایران بررسی شده است.

در بخش اول با استفاده از ابزار گرافیکی «شکل علم» به صورتی بصری جایگاه علوم انسانی و اجتماعی در ساختار علم ایران تبیین و تحلیل شد. در بخش دوم، با استفاده از انواع نمودارها وضعیت علوم انسانی و اجتماعی و شاخه‌های مختلف آن‌ها به تصویر کشیده شده است.


۲– نمودار وضعیت علوم انسانی و اجتماعی ایران در منطقه و جهان

نمودار رشد کلی علم در سطح مناطق مختلف جهان در تصویر شماره ۱ آمده است. این نمودار بر اساس «کلیه مدارک منتشر شده» است. در این نمودار رشد علم در ۸ منطقه جهان از سال ۱۹۹۶ تا سال ۲۰۱۸ نشان داده شده است. واحد محور سمت چپ (k) کیلو یعنی در هزار است.

نظام سایماگو در مورد وضعیت علوم انسانی و اجتماعی در ایران چه می‌گوید؟

تصویر شماره ۱

در این نمودار خاورمیانه از آسیا و همچنین اروپای غربی از اروپای شرقی تفکیک شده است. تصاویر ۲ و ۳ رشد تولید مدارک را در حوزه‌های «هنر و علوم انسانی» و «علوم اجتماعی» نشان می‌دهد. در تصویر شماره ۱ رشد سریع تولید مدارک علمی در آسیا (بدون خاورمیانه) آشکار است درحالی‌که این رشد در حوزه‌های علوم انسانی و اجتماعی به شدت جریان کلی علم نیست. همچنین در این نمودارها رشد سریع و متوازن علم در اروپای غربی و آمریکای شمالی مشهود است.

نظام سایماگو در مورد وضعیت علوم انسانی و اجتماعی در ایران چه می‌گوید؟

تصویر شماره ۲

نظام سایماگو در مورد وضعیت علوم انسانی و اجتماعی در ایران چه می‌گوید؟

تصویر شماره ۳

تصویر شماره ۴ نمودار مدارک تولید شده علمی میان سال‌های ۱۹۹۶ تا ۲۰۱۵ برحسب شاخص‌های «استنادات به هر مدرک» (Cites per document) در محور افقی و شاخص «اچ-ایندکس» (H-index) در محور عمودی تنظیم شده است. شاخص اچ-ایندکس از شاخص‌های جدید و مهم ارزیابی علمی است. این شاخص در آغاز برای «افراد» به کار گرفته شد و در مورد مجلات نیز کاربرد دارد.

نظام سایماگو در مورد وضعیت علوم انسانی و اجتماعی در ایران چه می‌گوید؟

تصویر شماره ۴

اچ-ایندکس برای یک کشور آن تعداد از مقالات یک کشور است (h) است که حداقل تعداد h استناد دریافت کرده‌اند. این شاخص بازدهی (Productivity) و تأثیر علمی یک کشور را نشان می‌دهد. در این تصویر اندازه دایره نماینده هر کشور تعداد مدارک تولیدی آن را بازنمائی می‌کند.

آنچه در این تصویر روشن است فاصله زیاد آمریکا از بقیه کشورهاست. دایره تولیدات علمی ایران نسبت که دایره‌های کناری (کشورهای پاکستان، رومانی و عربستان سعودی) در نمودار بسیار بزرگ‌تر است و حداقل ۲ برابر آن‌هاست. این امر به‌وضوح در نمودار روشن است. اما باوجود چنین تولید بالایی جایگاه ایران چه از نظر شاخص «استنادات بر هر مدرک» و «اچ-ایدکس» متناسب و مطلوب نیست. یعنی قرار گرفتن این دایره (با توجه به وسعت دایره) در آن قسمت نمودار (مختصات X و Y) عجیب است.

در ادامه و با بررسی‌های بیشتر به این مسئله به انحاء مختلف پرداخته می‌شود. در تصویر ۵ وضعیت علوم اجتماعی ایران در مقیاس جهانی نشان داده شده است. این تصویر از جهت مقایسه شکلی کمیت و کیفیت انتشارات علوم اجتماعی جالب‌توجه است.

تصاویر شماره ۴، ۵ و ۶ مانند نمودارهای قبل نمودار جایگاه ایران در میان کشور‌های خاورمیانه در «همه حوزه‌ها»، «هنر و علوم انسانی» و «علوم اجتماعی» است. این آمار مربوط به سال‌های ۱۹۹۶ تا ۲۰۱۸ است. در این نمودارها نیز شاهد عدم توازن رشد کمی و رشد کیفی در علم ایران و مخصوصاً در حیطه علوم انسانی و اجتماعی هستیم.

 نظام سایماگو در مورد وضعیت علوم انسانی و اجتماعی در ایران چه می‌گوید؟

تصویر شماره ۵

نظام سایماگو در مورد وضعیت علوم انسانی و اجتماعی در ایران چه می‌گوید؟

تصویر شماره ۶

شاخص «استنادات به هر مدرک» که یکی از شاخص‌های کیفی‌تر ارزیابی علمی است در مجموع تولیدات علم و همچنین در حوزه‌های «هنر و علوم انسانی» و «علوم اجتماعی» از میانگین خاورمیانه کمتر است. این اختلاف در حوزه «هنر و علوم انسانی» نمایان‌تر است. شاخص «استنادات به هر مدرک» در این حوزه در خاورمیانه در خاورمیانه ۱۲٫۴۹ است؛ درحالی‌که در ایران این شاخص ۳٫۳۵ است. در مورد حوزه علوم اجتماعی برای خاورمیانه این عدد ۶٫۴۳ و برای ایران این شاخص ۲٫۷ است.

در ادامه به توضیحات بسنده شده و تصاویر آورده نشده است. در رابطه با درصد مشارکت ایران در تولید کلیه مدارک، مدارک حوزه علوم انسانی، مدارک حوزه علوم اجتماعی و مهندسی در جهان و خاورمیانه، درصد مشارکت ایران در علوم مهندسی از درصد کلی مشارکت بالاتر است. همچنین در حوزه‌های علوم انسانی و اجتماعی کمتر درصد مشارکت ایران کمتر از درصد مشارکت کلی است.

به عنوان نمونه در سال ۲۰۱۵ ایران ۱٫۵۴ درصد کل مدارک جهان و ۲۸٫۵۷ درصد کل مدارک خاورمیانه را تولید کرده است. این اعداد در این مدت در حوزه مهندسی به ترتیب ۲٫۱ درصد و ۳۸٫۸ درصد بوده است. این در حالی است که در حوزه علوم انسانی ایران ۰٫۴۶ درصد کل مدارک جهان و ۱۵٫۵۵ درصد کل مدارک خاورمیانه را تولید کرده است. این مشارکت در علوم اجتماعی به ترتیب ۰٫۵۴ و ۱۳٫۹۶ درصد بوده است.

نمودار حبابی مجموعه علوم، شاخه‌های حوزه هنر و علوم انسانی و شاخه‌های حوزه علوم اجتماعی در ایران، از سویی نمایشگر تولیدات کم در این دو حوزه نسبت به سایر حوزه‌ها و از سوی دیگر نشان دهنده کیفیت پائین این تولیدات است. با تغییر مختصات افقی به کل مدارک تولید شده و مقایسه نمودار ایران با نمودار کشور آمریکا کم‌توجهی به علوم انسانی و اجتماعی در ایران بیشتر نمایان می‌شود.

در ادامه نمودار حبابی علوم مختلف در ایران و آمریکا موردبررسی قرار گرفته است. برای تأکید بیشتر بر تعداد کل مدارک تولید شده در هر حوزه و امکان مقایسه میان آن‌ها، محور X در این نمودارها بر اساس شاخص «تعداد کل مدارک» در نظر گرفته شده است.

شایان ذکر است اندازه دایره‌ها در هر حوزه همچنان متناسب با شاخصِ تعدادِ مدارکِ تولیدی است. برای تأکید بیشتر بر شاخص «استناد بر مدرک» در این نمودار در اطلاعات سال ۲۰۱۲ استفاده شده است؛ زیرا این فاصله زمانی فرصت لازم را برای دریافت استنادات بیشتر و ایجاد تمایزات کیفی‌تر فراهم می‌آورد.

در ایران در سال ۲۰۱۲ دو حوزه «هنر و علوم انسانی» و «علوم انسانی» بعد از حوزه «چندرشته‌ای» دارای کمترین تعداد «استناد بر مدرک» هستند (محور Y) و همچنین این دو حوزه از جهت اندازه مدارک تولیدی نیز در میان سایر حوزه‌ها جایگاه نامطلوبی دارند. در مقابل در شکل ۱۵ می‌توان به‌وضوح دید که در کشور آمریکا در این سال حوزه «علوم اجتماعی» در کنار حوزه «علوم کامپیوتر» ششمین حوزه پرتولید علمی بوده است.

همچنین حوزه «هنر و علوم انسانی» در بالای خط استنادی ۶ قرار گرفته است. باید در نظر داشت که مقیاس‌ها در این دو نمودار یکی نیستند و در تطبیق باید این نکته را در نظر داشت. مثلاً محور استنادی در نمودار ایران تا عدد ۹ امتداد یافته است درحالی‌که در نمودار آمریکا این عدد ۴۸ است. آنچه در این مقایسه می‌تواند مفید باشد اندازه نسبی حوزه‌ها (به نسبت یکدیگر) و همچنین چگونگی استقرار آن‌ها در محور‌های مختصاتی است.

ادامه دارد…


کلیه اطلاعات از سایت رسمی «سایماگو» http://www.scimagojr.com در تاریخ  ۹۸/۸/۱۵ بازبینی شده است.

0

افزودن دیدگاه

لطفا دیدگاه خود را بنویسید
لطفا نام خود را وارد کنید

4 × یک =