نگاهی به وضعیت مجلات و همایش‌های داخلی

نویسنده: کاظم حاجی‌زاده

تخمین زمان مطالعه: ۶ دقیقه


برای تولید علم بی‌تردید لازم است که پژوهشگران با یکدیگر به گفت‌و‌گو بپردازند. تبادل نظر، سازوکاری است که از طریق آن فرد می‌تواند نظرات خویش را با دیگران در میان بگذارد. سخنرانی، کتاب، نشست، مجله، نشریه، وب سایت، کانال و گروه‌های مجازی همگی ساختارها و سازوکارهای اجتماعی محسوب می‌شوند که انسان‌ها برای تسهیل گفت‌وگو و تبادل نظر طراحی کرده‌اند. از این میان این نوشته به تبادل آرای جامعۀ علمی از طریق مجلات و همایش‌ها پرداخته است و چالش‌هایی که در برابر این گفت‌وگو و تبادل نظر قرار دارند را بررسی اجمالی کرده است. نویسنده در انتها می‌نویسد: « شماره‌های متوالی چنین مجله‌ای، بایگانی بزرگی از متون ساکتی است که هیچ دیالوگی با هم ندارند و مطلقا خاموش در کنار هم نشسته‌اند. آنچه تاکنون گفته شد در رابطه با همایش‌ها نیز کاملا صادق است».


برای تولید علم بی‌تردید لازم است که پژوهشگران با یکدیگر به گفت‌و‌گو بپردازند. تبادل نظر، سازوکاری است که از طریق آن فرد می‌تواند نظرات خویش را با دیگران در میان بگذارد، با افکار آنان آشنا شود، دربارۀ افکار خود بازاندیشی کند، به دیگران فرصت نقد افکار خود را بدهد و سرانجام به نقد آراء دیگران بپردازد.در چنین تعاملات فکری‌ای است که دیدگاه‌ها و نظریه‌ها نقد و ارزیابی می‌شوند، کاستی‌هایشان روشن می‌شود، نقاط قوت و ضعفشان آشکار می‌شود، با هم ترکیب می‌شوند، بسط می‌یابند و سرانجام به ساختمان فکری مستحکم‌تر و منسجم‌تری بدل می‌گردند. سخنرانی، کتاب، نشست، مجله، نشریه، وب سایت، کانال و گروه‌های مجازی همگی ساختارها و سازوکارهای اجتماعی محسوب می‌شوند که انسان‌ها برای تسهیل گفت‌وگو و تبادل نظر طراحی کرده‌اند.

با افزایش جمعیت و گسترش روزافزون تقسیم کار در همۀ جوامع، تعداد و تنوع این بسترهای تبادل نظر به سرعت رو به افزایش است. اگر همۀ کتاب‌های فعلی کرۀ زمین را در یک نقطه جمع کنیم، (بی‌مبالغه) خود را در ساحل دریای بزرگی خواهیم دید. اگر با مجلات و نشریات نیز همین کار را انجام دهیم، دریای دومی در کنار اولی خلق خواهد شد. تخصصی‌شدن ایجاب می‌کند که موضوع گفت‌وگوهای علمی بیش از پیش تحدید شود به طوری که اولا افراد بتوانند حرف یکدیگر را بفهمند و ثانیا امکان بیشتری برای انباشت شناختی فراهم شود. از زاویه‌ای دیگر، به میزانی که دایره موضوع بزرگ‌تر باشد، هرکس در حصار اندیشه‌ها و حرف‌های خود محبوس می‌ماند و بدین ترتیب انتظار هیچ‌گونه هم‌افزایی هم نمی‌توانیم داشته باشیم. همین اصل بسیار بسیار ساده می‌تواند درصد مهمی از واریانس میزان توسعۀ علمی جوامع امروزی را تبیین کند.

مجله و همایش دو روی یک سکه هستند. یک مجلۀ علمی درست مانند یک همایش و گردهمایی، محلی برای گفت‌وگو و مباحثه است. ما چه تصوری از این ابزارهای تولید علم داریم؟ قبل از هر چیز بیایید نگاهی به عناوین مجلات علوم اجتماعی و انسانی دانشگاه‌های بزرگ کشور داشته باشیم.

  • دانشگاه تهران: بررسی مسائل اجتماعی ایران– پژوهش‌های جغرافیای انسانی– پژوهش‌های روستایی- جامعه شناسی هنر و ادبیات – نامۀ علوم اجتماعی – فصلنامۀ مدیریت دولتی – فصلنامۀ مدیریت بازرگانی و…
  • دانشگاه شهید بهشتی: تاریخ ایران- تحقیقات حقوقی- چشم‌انداز مدیریت بازرگانی– چشم‌انداز مدیریت دولتی– چشم‌انداز مدیریت صنعتی – فصلنامۀ خانواده‌پژوهی- تحلیل اجتماعی– رهیافت‌های سیاسی و بین‌المللی – نشریۀ علوم محیطی و…
  • دانشگاه علامه طباطبایی: برنامه‌ریزی رفاه و توسعۀ اجتماعی – پژوهشنامۀ مددکاری اجتماعی – دوفصلنامۀ دانش‌های بومی ایران – فصلنامۀ توسعۀ برنامه‌ریزی شهری و منطقه‌ای – فصلنامۀ علوم اجتماعی- پژوهش حقوق خصوصی- پژوهش حقوق عمومی– پژوهش‌های راهبردی سیاست و…
  • دانشگاه تربیت مدرس: جامعه شناسی تاریخی–پژوهش‌های مدیریت در ایران – فصلنامۀ پژوهش‌های اقتصادی– پژوهش‌های مدیریت منابع سازمانی– پژوهش‌های حقوق تطبیقی– پژوهش‌های ادبیات تطبیقی.
  • دانشگاه خوارزمی: دوفصلنامۀ پژوهش‌های تربیتی – دوفصلنامۀ زبان و ادبیات فارسی- مسائل اجتماعی ایران- مطالعات و تحقیقات ادبی – فصلنامۀ روان شناسی شناختی.
  • دانشگاه فردوسی مشهد: پژوهش‌های جغرافیای سیاسی – پژوهشنامۀ ایرانی سیاست بین الملل – پژوهش و برنامه‌ریزی روستایی– پژوهش‌های روان شناسی بالینی و مشاوره – پژوهشنامۀ مبانی تعلیم و تربیت- جستارهایی در فلسفه و کلام- فقه و اصول- تاریخ و فرهنگ– پژوهش‌های اقتصاد و توسعۀ منطقه‌ای – نشریۀ علوم اجتماعی.
  • دانشگاه اصفهان: اقتصاد شهری– پژوهش‌های تاریخی– پژوهش‌های زبان‌شناسی – پژوهش‌های سیاسی– پژوهش‌های علوم شناختی و رفتاری- جامعه شناسی کاربردی- مدیریت دارایی و تامین مالی.
  • دانشگاه تبریز: دوفصلنامۀ تاریخ نامۀ ایران بعد از اسلام – زبان و ادبیات فارسی – پژوهش‌های نوین روان شناختی- فصلنامۀ نظریه‌های کاربردی اقتصاد- فقه و حقوق اسلامی- پژوهش‌های فلسفی دانشگاه تبریز.
  • دانشگاه شیراز: مطالعات حقوقی – فصلنامۀ اندیشۀ دینی دانشگاه شیراز- بوستان ادب – مجلۀ مطالعات آموزش و یادگیری- مجلۀ ایرانی مطالعات اقتصادی – مجلۀ ایرانی علم و فناوری.
  • دانشگاه بین‌المللی امام خمینی (ره) قزوین: پژوهشنامۀ اندیشه‌های حقوقی– پژوهش‌های حقوق کیفری- مطالعات سیاسی جهان اسلام – دوفصلنامۀ مطالعات تاریخ و تمدن ملل اسلامی- فقه پژوهی و…

اگر بخواهیم بر اساس طیف زیر، شعاع پوشش موضوعی مجلات فوق را مشخص کنیم، اکثر آنها در سه دستۀ اول قرار می‌گیرند. با این حساب، تخصصی‌ترینِ این مجلات از نظر درجۀ تخصصی‌شدن غالبا امتیاز ۳ را از ۶ کسب می‌کنند.

برای مثال نامۀ علوم اجتماعی در دستۀاول، مجلۀ جامعه شناسی کاربردی در دستۀ دوم و مجلۀ جامعه شناسی تاریخی در دستۀ سوم قرار می‌گیرند. در این راستا سه مجلۀ فرضی دیگر می‌توان تصور نمود: اجتماعات قومی در تاریخ معاصر ایران؛ نسبت هویت ملی و هویت‌های قومی در ایران؛ عوامل همگرایی و واگرایی قوم بلوچ. بیشتر مجلات علمی-پژوهشی فعلی ما به اسم رشته‌ها راه‌اندازی شده‌اند (مانند فصلنامۀ پژوهش‌های اقتصادی، پژوهش‌های زبان‌شناسی، پژوهشنامۀ مددکاری اجتماعی، پژوهش‌های سیاسی و…) و هنوز حتی به مرز گرایش‌ها نرسیده‌اند. در این وضعیت، هر مجله صرفا مجلدی است که مجموعۀ بسیار پراکنده‌ای از یافته‌های علمی را در بر می‌گیرد. شماره‌های متوالی چنین مجله‌ای، بایگانی بزرگی از متون ساکتی است که هیچ دیالوگی با هم ندارند و مطلقا خاموش در کنار هم نشسته‌اند. آنچه تاکنون گفته شد در رابطه با همایش‌ها نیز کاملا صادق است. مروری بر عناوین همایش‌ها و کنفرانس‌های علوم اجتماعی و انسانی در ده سال اخیر، ما را به همان نتیجۀ فوق رهنمون می‌سازد. وقتی دو ابزار بسیار مهم تعاملات فکری در اجتماعات علمی ما در این سطح از تخصصی‌شدن ایستاده‌اند، انتظار تولیدات علمی فراوان و باکیفیت، داستان جوکاری است که به پیشگاه آسمان دعای گندم دارد. برای تحقق چشم‌انداز توسعۀ علمی و اجتماعی کشور بایستی به فکر نسل جدیدی از مجلات و همایش‌های علمی باشیم.

 

افزودن دیدگاه

لطفا دیدگاه خود را بنویسید
لطفا نام خود را وارد کنید

هفت + 16 =