پژوهش خلاقانه و پیشرفت

پژوهش خلاقانه؛ عنصر کلیدی پیشرفت و توسعه پایدار یا رشد کمی تحقیقات؛ شرط کافی برای توسعه.

نویسنده: اعظم ملک‌دار

تخمین زمان مطالعه: ۹ دقیقه


اگرچه رشد کمّی تحقیقات در کشور از شروط لازم برای توسعه است، اما شرط کافی نیست. این تحقیقات زمانی در توسعه علمی کشور نقش مؤثرتری خواهند داشت که در جهت رفع نیازهای کشور و تعالی دانش و نیز تولید ثروت بکار گرفته شوند. و از مهم‌ترین عناصری که در این امر نقش مهمی دارد، به‌کارگیری عنصر خلاقیت و نوآوری در پژوهش است.


شکی نیست که رکن اصلی پیشرفت در دنیای امروز، عنصر دانایی است که به میزان تولید و مصرف اطلاعات و دسترسی سریع و آسان به منابع علمی موثق وابسته است. منبع اصلی تولید اطلاعات و دانش جدید، فعالیت‌های پژوهشی است. پژوهش، تلاشی منسجم و نظام‌مند در راستای توسعه دانش محسوب می‌شود که ضامن پیشرفت و توسعه پایدار در هر کشوری است.

در واقع پژوهش هم رشد دانش را در پی خواهد داشت و هم در رشد اقتصادی و جایگاه بین‌المللی کشور نقش مهمی دارد. از این رو کشورهای پیشرفته صنعتی بخش قابل توجهی از تولید ناخالص ملی را به سرمایه‌گذاری در امور پژوهشی و تحقیقاتی اختصاص می‌دهند.

وضعیت امیدوارکننده تولید پژوهش در ایران

طبق اطلاعات پایگاه Web of Knowledge که وضعیت ایران را به لحاظ تعداد پژوهش‌های معتبر انجام شده نشان می‌دهد، ایران در تولید پژوهش‌های معتبر، سهم بالایی دارد؛ بطوریکه در سال ۲۰۱۶ از میان ۱۰۱ کشور جهان، ایران رتبه ۱۷ را از حیث تعداد مقاله‌های آی اس آی کسب کرده است.

وضعیت تولید پژوهش در ایران

 

ارتقاء رتبه ایران از لحاظ تعداد مقاله‌های ISI

بدین ترتیب در سال ۲۰۱۶ سهم ایران از کل کمیت تولید علم دنیا (چاپ مقالات برتر)، ۱۸ درصد بوده است.

سهم ایران از تعداد مقالات برتر دنیا

رشد کمی تحقیقات؛ شرط کافی برای توسعه نیست.

آیا هم‌زمان با افزایش تولید مقالات، به کیفیت و اثربخشی این تحقیقات توجه می‌شود؟ می‌دانیم که حاصل اغلب پژوهش‌ها، مقاله‌هایی است که در بهترین وضعیت در مجله‌هایی با ضریب تأثیر بالا به چاپ می‌رسد، ولی تأثیری در روند توسعه اقتصادی، فرهنگ و اجتماعی ندارد.

اگرچه رشد کمی تحقیقات در کشور از شروط لازم برای توسعه است، اما شرط کافی نیست. این تحقیقات زمانی در توسعه علمی کشور نقش مؤثرتری خواهند داشت که در جهت رفع نیازهای کشور و تعالی دانش و نیز تولید ثروت بکار گرفته شوند و از مهم‌ترین عناصری که در این امر نقش مهمی دارد، به‌کارگیری عنصر خلاقیت و نوآوری در پژوهش است.

از اواخر دهه ۹۰ میلادی و با تغییرات پر شتاب و تحول در دنیای کسب‌وکار، خلاقیت و نوآوری جایگاهی ویژه یافت که به عرصه تحقیقات نیز تسری پیدا کرد.

خلاقیت اما چیست؟ خلاقیت، فرآیند تولید ایده‌های نو، کشف مفاهیم جدید و یافتن راه‌های جدید برای حل مسائل است.

خلاقیت

 

جایگاه ایران در تولید پژوهش خلاقانه

خلاقیت در عرصه پژوهش به حضور عناصر بدیع در پژوهش، استفاده از روش‌های نوآورانه و تبدیل نتایج پژوهش به اختراع و ابداع اشاره دارد. ایران به لحاظ رتبه نوآوری و خلاقیت در پژوهش در میان ۱۲۷ کشور جهان، رتبه ۷۵ را دارد. در نمودار زیر روند خلاقیت و نوآوری پژوهش در ایران طی هفت سال گذشته را می‌بینیم:

 

همان‌طور که مشاهده می‌شود، سهم پژوهش‌هایی که در ایران به اختراع می‌انجامند، امیدوارکننده نیست و این روند در کشورهایی از قبیل چین، آلمان، کره جنوبی، امریکا و ژاپن هر یک نسبت به ایران به ترتیب ۲۴ برابر، ۱۱۳ برابر، ۲۷۳ برابر، ۳۰۳ برابر و ۵۸۵ برابر است. بدین ترتیب پژوهش‌هایی که در ایران به ثبت اختراع منجر شده‌اند، سهم ناچیزی در جامعه علمی جهانی دارند.

پژوهش خلاقانه در علوم انسانی

اگرچه تعداد مؤسسات خدمات پژوهشی در حوزه علوم انسانی و نیز تعداد متخصصان، پژوهشگران و دانشجویان و همچنین استفاده از روش‌های آماری پیشرفته و نرم‌افزارهای آماری در عرصه تحقیق و پژوهش افزایش چشمگیری داشته است، اما به نظر می‌رسد پژوهش‌های موجود در این حوزه کارآیی لازم در حل مسائل جامعه را ندارند و این امر چه در دانشگاه و چه در سازمان‌های مختلف قابل مشاهده است. بنابراین سؤال اینجاست که حلقه گمشده در پژوهش‌های علوم انسانی در ایران چیست؟

سه مؤلفه اصلی پژوهش

تحقیق و پژوهش، دارای سه مؤلفه موضوع پژوهش، روش گردآوری داده‌ها و تحلیل و پردازش داده‌هاست. در انجام هر تحقیق سه سؤال اصلی مطرح است:

۱- پژوهش درباره چه موضوع یا موضوعاتی صورت می‌گیرد؟

۲- داده‌های پژوهش چگونه و یا با چه روش‌هایی جمع‌آوری می‌شوند؟

۳- داده‌های پژوهش چگونه تحلیل می‌شوند؟

وقتی از خلاقیت در پژوهش صحبت می‌شود، اولین چیزی که به ذهن می‌رسد این است که در هر سه مؤلفه پژوهش باید ردی از خلاقیت وجود داشته باشد. اما برخلاف این تصور، آنچه در پژوهش‌های علوم انسانی اهمیت دارد، خلاقیت و نوآوری در روش یک پژوهش است.

با توجه به مؤلفه‌های سه‌گانه تحقیق، مهم‌ترین عرصه خلاقیت و نوآوری در پژوهش به‌ویژه در حوزه علوم انسانی در روش یک پژوهش است.

آیا خلاقیت در روش تحقیق به معنای ابداع روش‌های جدید است؟

شاید فکر کنید وقتی از خلاقیت در روش تحقیق گفته می‌شود، منظور ابداع روش‌های جدید است. اما این تصوری نه‌چندان درست است. بارها از زبان کارشناسان و متخصصان درباره عدم کارایی پژوهش‌های علوم انسانی، شنیده و خوانده‌ایم که یکی از برجسته‌ترین کاستی‌های پژوهش‌های حوزه علوم انسانی، فقدان خلاقیت، تفکر نظری و تخیل در تبیین و فهم مسائل است.

روش یعنی بینش خلاقانه ذهنی

اگر بخواهیم با مفهوم خلاقیت در روش تحقیق آشنا شویم، شاید بهتر باشد گذری بزنیم به کتاب «روش تحقیق در علوم اجتماعی» نوشته ریمون کیوی و لوک وان کامپنهود.

در این کتاب، مفهوم اختراع و ابداع روش‌شناسی در فرایند تحقیق توضیح داده می‌شود. اگر کتاب را خوانده باشید درمی‌یابید که از نظر نویسندگان این کتاب، روش به معنای بکار بستن مو به موی دستورالعمل‌های مشخص نیست، بلکه منظور از روش، «بینش کلی ذهنی» است که در هر تحقیق باید آن را از نو ابداع کرد.

چگونه باید بینش ذهنی را از نو ابداع کنیم؟

به باور کیوی و کامپنهود، تحقیق میدانی یا جمع‌آوری اطلاعات حتی در صورت تجهیز به پیشرفته‌ترین و پیچیده‌ترین فنون تحقیق، مستلزم تقویت استعداد اندیشیدن است. بنابراین علیرغم ضرورت منطقی روش‌ها، ابزارها و فنون باید بر کارکرد خلاقانه ذهن تأکید بیشتری نمود.

البته ابزارها و روش‌ها به خلاقیت و نوآوری نمی‌انجامند، اما دامنه‌های تفکری خلاق را اندازه‌گیری می‌کنند و تعین می‌بخشند. همین‌طور ابزارها و فنون روش‌شناختی، علم را به‌صورت خلاقانه جلو نمی‌برند بلکه به ما دقت در کار کردن با مدل‌ها، نظریات و الگوهای موجود را می‌آموزند.

نمونه­‌های نوآوری و خلاقیت در پژوهش

از جمله پژوهش‌های خلاقانه‌ای که در حوزه روش­شناختی علوم انسانی و به‌طور اخص علوم اجتماعی انجام‌شده‌اند؛ می‌توان به اخلاق پروتستانی و روح سرمایه‌داری از ماکس وبر است و خودکشی از امیل دورکیم اشاره کرد.

اخلاق پروتستانی و روح سرمایه‌داری ماکس وبر از جامعه شناسان مطرح است و اخلاق پروتستانی و روح سرمایه‌داری از پژوهش‌های ماندگار در عرصه جامعه‌شناسی. مهم‌ترین ویژگی این پژوهش، توجه اندک به روش‌های صوری و محاسبات و فرمول‌های آماری است. وبر برای نشان دادن وجود ارتباط بین تعلق مذهبی و قشربندی اجتماعی تنها در نخستین سطر از اولین فصل کتاب و در پاورقی کتاب به آمار اشتغال در کشورهایی که دارای ترکیبی از معتقدات دینی گوناگون هستند، استناد می‌کند. اما چرا می‌گوییم این پژوهش خلاقانه است؟

آنچه این کتاب را تبدیل به پژوهشی خلاقانه و ماندگار کرده، مفهوم‌سازی، استدلال و تفکر نظری ماکس وبر به شیوه‌ای خلاقانه و متفاوت است.

 

خودکشی دورکیمخودکشی امیل دورکیم نیز به جهت عمق نظری و نوآوری تبیینی‌اش از مهم‌ترین پژوهش‌های خلاقانه محسوب می‌شود. در خودکشی نیز استنادات آماری و صوری بسیار اندک است ولی تفکر نظری دورکیم در این بررسی و تأویل شگفت‌انگیز خودکشی‌های فردی در ارتباط با جریان‌های اجتماعی و به ویژه همبستگی گروهی، از مهم‌ترین عوامل ماندگاری این اثر است.

در انتها باید گفت: تفکر خلاقانه در روش تحقیق عنصری مهم و ضروری است. نمی‌توان و نباید ظرافت‌های فنی آماری را جایگزین تفکر خلاقانه نظری نمود و آنچه بیش از همه در عرصه تحقیقات بدان نیازمندیم، تقویت تفکر نظری و خلاقانه است که باید آن را پا به پای فنون روش‌شناختی ترویج داد.

منبع:

  • کتاب روش تحقیق در علوم اجتماعی، تألیف ریمون کیوی، لوک وان کامپنهود ترجمه عبدالحسین نیک گهر، ۱۳۸۶
  • مقاله روش‌شناسی و خلاقیت علمی، محمدامین قانعی راد. مجله رهیافت. شماره ۲۶. زمستان ۱۳۸۰
  • مقاله برساخت اجتماعیِ خلاقیت؛ تحلیلی جامعه‌شناختی از دیدگاه استادان و فارغ‌التحصیلان رشته جامعه‌شناسی و کامپیوتر درباره پژوهش خلاقانه، علیرضا غفاری و مصطفی ازکیا. فصلنامه ابتکار و خلاقیت در علوم انسانی. دوره ۷ شماره (۲) پاییز ۱۳۹۶.
  • مقاله شناخت عوامل موفقیت مدیریت پژوهشی دستگاه‌های اجرایی کشور، ناصر علی عظیمی. مجله رهیافت. شماره ۶۹. بهار ۱۳۷۹
  • Dutta, S. Lanvin, B. and Wunsch-Vincent, S. “The global innovation index, innovation feeding the world”, ۱۰th edition, Cornell SCJohnson College of Business, The Business School for the World. World Intellectual Property Organization. IRAN-Global Innovation Index,https://countryeconomy.com/government/global-innovation-index/iran. 2017.
1+

افزودن دیدگاه

لطفا دیدگاه خود را بنویسید
لطفا نام خود را وارد کنید

3 × 1 =