کاربردِ جامعه شناسی، نزدِ جامعه شناسان کاربردی است (۳)

(نگاهی به بیوگرافی علمی پیر بوردیو در حوزه جامعه شناسی اقتصادی)

نویسنده: جمال نیک‌منش

تخمین زمان مطالعه: ۱۰ دقیقه


 ورود به زندگی جامعه شناسان کلیدی که رویکرد کاربردی به جامعه شناسی دارند، می تواند ایده های محرکی در اختیار دانشجویان و پژوهشگران تازه کاری قرار دهد که می خواهند از دانش اجتماعی راه حل هایی برای مسائل و مشکلات جاری بسازند. بوردیو یکی از میدانی ترین و فعال ترین جامعه شناسان معاصر است که سراسر زندگی اش توام با دغدغه های اجتماعی کشورش بود. در بخش سوم از بررسی بیوگرافی علمی پیربوردیو به بیان پژوهشها و دیدگاه های او در زمینۀ خانه های تک خانواری و همچنین نقد تحلیل ا. از اقتصاد می پردازیم.


 

پیر بوردیو و مطالعه خانه های تک خانواری در ساختار اجتماعی اقتصاد

وقتی ساختارهای اجتماعی در سال ۲۰۰۰ چاپ شد، پیر بوردیو بیان کرد که هدفش از نوشتن این اثر تحلیل «چیزی است که معمولا امری اقتصادی تلقی می شود: خرید خانه». همان طور که پیش تر ذکر شد، بخش غالب این کتاب توسط پیر بوردیو و تیمی از پژوهشگران ده سال قبل تر انجام شده بود. این مرحله از کار منجر به چاپ چندین مقاله در ۱۹۹۰ شد در شماره ای از مجله پیر بوردیو که اختصاص به «اقتصاد خانه» داشت. بوردیو این مقاله ها را در اواخر دهه ۱۹۹۰ بازنویسی کرد و مطالب جدیدی بدان افزود از جمله یک فصل درباره نقش بومی دولت، مقاله میدان اقتصادی و ضمیمه ای درباره میدان ملی و بین المللی.

ساختارهای اجتماعی نه تنها نشان می دهد که چگونه می توان به کمک مفاهیم کلیدی سه گانه بوردیو یک تحلیل تجربی از موضوعات اقتصادی انجام داد، بلکه همچنین این کتاب مبتنی بر نظریه بازار پیر بوردیو است. خواننده ممکن است به خاطر آورد که دو مورد تحلیل بوردیو از بازار را از دیدگاه معمول متمایز می کند. نخست این که عرضه و تقاضا هرگز معلوم و مسلم نیستند، بلکه باید به طور اجتماعی ساخته شوند؛ و دوم این که کنش متقابل در بازار تحت تاثیر میدان اتفاق می افتد. آن چه در بازار رخ می‌دهد، در قالب یک فرمول مناسب در کتاب ساختارهای اجتماعی، رابطه‌ای دوطرفه است که در واقع همواره یک رابطه سه طرفه است بین دو عامل (خریدار و فروشنده) و فضای اجتماعی که آن دو در آن قرار دارند.

خانه امری صرفا اقتصادی نیست

در ساختارهای اجتماعی، تقاضا ناشی از افرادی است که می خواهند برای خانواده خود یک خانه بخرند. بوردیو عادت واره انواع مختلف خریداران را با دقت ترسیم می کند و از فرایند یک پیمایش ملی که از اواسط دهه ۱۹۸۰ در حال اجراست، بهره می گیرد. او با دقت اشاره می کند که یک خانه چیزی بیش تر از یک تعهد مالی است. مردم نه فقط پول شان بلکه همچنین زمان، کار و احساسات شان را در خانه های شان سرمایه گذاری می کنند. خانه جایی است که خانواده در آن زندگی خواهد کرد؛ بنابراین سرشار از معنای اجتماعی، فرهنگی و نمادین اساسی است. خانه می تواند به عنوان امری مقدس توصیف شود مانند شورینگای دورکیم (شورینگا از لغات قبایل توتم پرست استرالیایی است که به امر قدسی مرتبط است و دورکیم در کتاب صور بنیانی حیات دینی بارها به آن اشاره می کند).

میدان تولیدکنندگان خانه نیز به کمک آمارهای ملی و تحلیل متناظر به دقت ترسیم می گردد. مردم معمولا خواستار خانه هایی اند که تک و سالم و ایمن باشند، چیزی که شرکت های عمرانی به خوبی از آن آگاه اند. شرکت های کوچک به راحتی خانه های مناسب را تهیه می کنند اما این کار برای شرکت های بزرگ تولید انبوه دشوارتر است.

این جا همان جایی است که تبلیغات وارد عرصه می شود و ساختارهای اجتماعی شامل تحلیل جالبی از این پدیده است. شرکت‌های کوچک معمولا محلی اند و نیازی به تبلیغات ندارند. شرکت صنعتی در نقطه مقابل، نیاز به تبلیغ کردن دارد؛ و معمولا تبلیغات خود را با نمادهای فرهنگی پر می کند که مستقیما به رویاهای خریداران مرتبط باشند. به طور خلاصه تبلیغات نقش مهمی در برساخت اجتماعی و فرهنگی عرضه ایفا می کند.

نقد تحلیل بوردیو از اقتصاد و غنای علمی آن

به منظور ارائه تصویر کاملی از تحلیل بوردیو از اقتصاد، در مورد نقدی که مستقیما به آثار وی شده است نیز باید مطالبی گفته شود. بوردیو به طور خاص متهم به نوع معینی از اقتصاد گرایی شده است، این که مفاهیم را از اقتصاد اقتباس کرده و بدون نقد آن ها را در جامعه شناسی اش به کار برده است.

فهم دلیل ارائه شدن این نقد آسان است. هر کسی که خواننده نوشته های بوردیو باشد، بی درنگ با شماری از مقولاتی مواجه می‌شود که در یک تحلیل اقتصادی نقش محوری دارند، مانند سود، سرمایه، منافع و بازار. این مقولات نه فقط در تحلیل بوردیو از اقتصاد بلکه در تحلیل وی از بخش های غیراقتصادی جامعه نیز مشاهده می شوند. هر میدانی منافع خود را دارد؛ در مورد کالاهای نمادین بازار وجود دارد؛ شما با گرایش به انواع گوناگون سرمایه ها در زندگی پیش می روید، و غیره.

این نوع انتقاد به شدت توسط خود بوردیو رد شده است با این استدلال که تحلیل او با تحلیل های علم اقتصاد تفاوت زیادی دارد: «فقط واژه ها یکسان اند». تحلیل نئوکلاسیک و تحلیل بوردیو اشتراک ناچیزی با هم دارند. در حالی که اقتصاد با مفاهیم عمومی و غیراجتماعی کار می کند، بوردیو از مفاهیمی استفاده می کند که اجتماعی اند و تفاسیر مختلفی بر آن ها سوار می شود بسته به این که در چه بخشی از جامعه برای تحلیل مورد استفاده قرار می گیرند. به عنوان مثال سود در میدان اقتصادی و سود در میدان کالاهای فرهنگی بسیار با هم متفاوت اند؛ و این چیزی است که بوردیو بر آن اصرار دارد.

از مارکس تا بوردیو

موضوع دیگری که تا به حال درباره آن بحث نکرده ایم، خلاقیت زیاد بوردیو در مقام یک نظریه پرداز است. وقتی بوردیو در مورد اقتصاد بحث می کند او اغلب واژه شناسی جالب خاص خود را ابداع می کند، مانند واژه هایی چون تقدیرگرایی اقتصادی، خشونت اقتصادی (که شامل خشونت اقتصادی نمادین می شود) و ناامنی ذهنی در مقابل ناامنی عینی. در بسیاری از این ها، خط مرسوم بین جامعه یا فرهنگ از یک طرف و اقتصاد از طرف دیگر درنوردیده می شود.

یک راه برای جمع بندی کار بوردیو در جامعه شناسی اقتصادی این است که بگوییم او به سنت جامعه شناسی اقتصادی از مارکس به بعد چیزی افزوده است. در حالی که بسیاری از دانشمندان خدمات مهم منفردی در این رشته داشته اند، فقط تعداد قلیلی وجود دارند که کارشان چنان غنی است که می توان گفت دارای پارادایم های تحقیقی کاملی هستند. این افراد عبارت اند از مارکس، وبر، پولانی و بوردیو.

افزودن دیدگاه

لطفا دیدگاه خود را بنویسید
لطفا نام خود را وارد کنید

5 + پانزده =