مرور دیدگاه‌ها

مروری بر آراء صاحب‌نظران علوم انسانی درباره تجاری‌سازی و کاربردی‌سازی علوم انسانی در ایران ـ بخش اول

تخمین زمان مطالعه: ۴ دقیقه


اشاره: یوسف اباذری جامعه‌شناس و مدرس جامعه‌شناسی دانشگاه تهران است. وی از راسخ‌ترین مخالفان ورود جریان سرمایه‌داری به عرصه‌های علمی و دانشگاهی محسوب می‌شود و از همین زاویه به تجاری‌سازی علوم انسانی می‌نگرد. در این یادداشت کوتاه، دیدگاه‌های وی دربارۀ تجاری‌سازی و کاربردی‌سازی علوم انسانی در ایران را مرور می‌کنیم.


منتقد سرسخت سرمایه‌داری و بازار آزاد

دو ویژگی مهم دکتر اباذری، بیشترین تاثیر را در آراء ایشان در باب کاربردی‌سازی و تجاری‌سازی علوم انسانی داشته است . اول اینکه ایشان در سال‌های اخیر چرخشی از نگاه انتزاعی ـ فلسفی ـ نظری به نگاه انضمایی ـ جامعه‌شناختی ـ تجربی داشته‌اند. این سبب توجه بیشتر ایشان به کاربردهای علوم انسانی و اجتماعی شده است. اما از ویژگی دیگر وی نقد صریح سرمایه‌داری و بازار آزاد بوده و هست. بنابراین نسبت به جریان و گفتمان تجاری‌سازی بدبین است و آن را در چهارچوب پروژه‌های اقتصاد بازار آزاد دولت می‌بیند.

در سطح اقدامات، دکتر اباذری با دخالت دولت در عرصه تولید علم به شدت مخالف است (منظور دخالت مستقیم است نه حمایت از دانشگاه یا تقاضای علمی از دانشگاه) و بر آزادی‌های آکادمیک و استقلال دانشگاه تاکید ویژه دارد. ایشان برای نهادهای علمی خارج از دانشگاه هم در تولید علم اهمیت قائل‌اند و به نقش مثبت ارتباط دانشمندان و اجتماعات علمی پرداخته‌اند. نگاه مثبت اباذری به نقش فرهنگ‌سازی علوم انسانی و حل مسئله و کاربردهای عینی آن باعث شده تا کارکردی‌کردن و کاربردی‌سازی علوم انسانی از ملزومات نگرش وی باشد. به اعتقاد او «وظيفه‌ي علوم انساني جلوگيري از بازگشت به بربريت است… بايد درباره‌ي فرهنگ دانشگاه و نقش عقل و علوم انساني در دانشگاه تأمل كنيم تا بتوانيم در قبال بربريت مقاومت كنيم».(llink.ir/7cqr)

همچنین پذیرش نقش تنظیم‌گر دولت باعث می‌شود برای دولت نیز در این عرصه‌ها سهم و وظیفه قائل باشد. البته به نظر می‌رسد در تجاری‌سازی (یعنی آن‌جایی که علوم انسانی از تولید دانشش درآمد نیز کسب می‌کند) معتقد است که این کار در خارج دانشگاه انجام شود تا «دانشگاه از رواج عقل و فرهنگ» باز نماند و «کارگزار صنعت» نشود. وی می‌گوید: «دانشگاه به سه رويكرد عقل، فرهنگ و كيفيت و كارآمدي تقسيم مي‌شود. نوع سوم دانشگاه براي كساني كه طرفدار دو نوع اول هستند ايجاد نگراني مي‌كند. آن‌ها معتقدند با ايجاد دانشگاهي كه رويكرد آن معطوف به كيفيت و كارآمدي است، دانشگاه از رواج عقل و فرهنگ باز مي‌ماند و الزامات صنعتي، خود را به علوم انساني تحميل مي‌كند و علوم انساني كارگزار صنعت مي‌شود. فضاي دانشگاه در قبال جريانات سياسي بلادفاع است».(llink.ir/7cqs)

ارزیایی دیدگاه دکتر اباذری

در مجموع به نظر می‌رسد مخالفت دکتر اباذری با «تجاری‌سازی علوم انسانی» ناشی از این است که این امر را برخواسته از جریان سرمایه‌داری می‌داند. در نتیجه اگر بتوان نشان داد که هر کسب درآمد و ثروت از علوم انسانی منحصر به سرمایه‌داری نیست، متفکران این چنینی، حداقل در برخی از موارد با این جریان همسویی خواهند کرد. انتقاد ایشان از دخالت نظام سیاسی در علوم انسانی بر آمده از نگرانی شدیدی است که در این خصوص وجود دارد؛ رفع این نگرانی نیاز به ضمانت‌های حقوقی جدی و پرداختن به آن در ساحت سیاست دارد. در زمینه انتقاد اباذری از ورود دانشگاه به عرصه تولید ثروت نیز باید دید که دغدغه او با تفکیک انواع دانشگاه‌ها و پرداختن برخی دانشگاه‌ها یا بخشی از ظرفیت دانشگاه‌ها به تولید ثروت، رفع می‌شود یا خیر.

افزودن دیدگاه

لطفا دیدگاه خود را بنویسید
لطفا نام خود را وارد کنید

ده + سیزده =