مرور دیدگاه‌ها

مروری بر آراء صاحب‌نظران علوم انسانی درباره تجاری‌سازی و کاربردی‌سازی علوم انسانی در ایران ـ بخش ششم

تخمین زمان مطالعه: ۹ دقیقه

 


اشاره : این یادداشت به بررسی نظرات و دیدگاه های دکتر نعمت الله فاضلی استاد جامعه شناسی دانشگاه تهران در زمینۀ کاربردی سازی علوم انسانی می پردازد ، صاحب نظری که صریحترین و فعالترین منتقد تحاری سازی است. دکتر نعمت الله فاضلی با جریان کاربردی سازی نیز مخالف است و نقش علوم انسانی را در کارکردهای غیر مستقیم، فرهنگی، بلند مدت و زیر ساختی میداند.


  • مواضع دکتر نعمت الله فاضلی:

صریح ترین و فعالترین منتقد تجاری سازی علوم انسانی در کشور، دکتر نعمت الله فاضلی است. وی از زوایای مختلف دینی، اخلاقی، سیاسی و علمی تجاری سازی علوم انسانی را نقد کرده است و از سایر فعالان علوم انسانی نیز برای رساندن صدای اعتراضشان به دولت دعوت کرده است.

ایشان نه تنها با جریان تجاری سازی، بلکه با جریان کاربردی سازی علوم انسانی هم مخالف است و فقط بخش کوچکی از آن را کاربردی می‌داند. او بیشترین نقش علوم انسانی را در کارکردهای غیرمستقیم، فرهنگی، بلندمدت و زیرساختی می‌داند. با این همه دکتر نعمت الله فاضلی، با انواع اقدامات برای کاربردی سازی و تجاری سازی (تولید ثروت) مخالفتی ندارد، البته به شرطی که تبدیل به جریان اصلی نشوند. هرچند جای اقدامات تجاری سازی را در خارج از دانشگاه می‌داند.

به نظر می‌رسد دلایل مخالفتهای دکتر نعمت الله فاضلی هویتی، سیاسی و نظری است. او در مجموع کارنامه علوم انسانی در ایران را مثبت و حتی قابل قبول تر از سایر گرایش ها می‌داند. دکتر نعمت الله فاضلی  نیز به اهداف سیاسی-امنیتی-ایدئولوژیک پشت طرح تجاری سازی علوم انسانی بدبین است و آن را تا حدی ادامه بومی سازی، اسلامی سازی، محدودسازی و طرح تحول علوم انسانی می‌پندارد. علاوه براین گرایش ایشان به نظریات علوم انسانی تفهمی و ضدپوزیتیویستی نیز بر این مخالفتها تاثیر داشته است.

 

        دسته بندی مواضع دکتر نعمت الله فاضلی: 

 

   مهمترین نقل قولهای دکتر نعمت الله فاضلی:

گفتمان غالب در مورد علوم انسانی این بوده که این علوم سودمند، کاربردی و کارامد نیستند. د رحالی که پیش از پزشکی و مهندسی در ایران کاربرد و نقش داشته و دارند.

llink.ir/7zyo

از آنجا که علوم پزشکی و مهندسی به صورت کالا و خدمات ملموس، قابل مشاهده است و در تجربه زندگی روزمره مردم قابل احساس است ما اغلب این تصور راداریم که علوم پزشکی و مهندسی کاربردی و مفید هستند و در مقایسه با آنها، علوم رشته های انسانی و اجتماعی ناکارآمد و غیر کاربردی است… درحالی که ماهیت علوم انسانی  خاموش است. به این معنا که دستاوردها ونتایج آن به صورت رویه ها ، انگاره ها ، الگوها ، قواعد، مفاهیم و گزاره ها در زندگی اجتماعی مردم جاری هستند و این نوع قواعد از آنجایی که از جنس ناملموس هستند بیش از آنکه به طور مستقیم مانند کالا، شی یا امر مادی را تولید کنند به شیوه سازماندهی کالاها و انسان مربوط می شوند.

علوم انسانی و اجتماعی هم ناملموسند و هم ارزش مبادله ای آنها نسبت به علوم پزشکی و مهندسی ، نازلتر است. درایران معاصر ،علوم انسانی و اجتماعی اگر بیش از علوم پزشکی و مهندسی کارآمدی نداشته باشد قطعا کمتر نبوده و نیست.

llink.ir/7erb

اولین کاربردی که در این رابطه می‌توان مورد اشاره قرار داد این است که علوم انسانی و اجتماعی علومی بهداشتی هستند به این معنا که پیش و بیش از آنکه در پی درمان دردها باشند، در پی پیشگیری از شکل‌گیری دردها، مسایل و مشکلات هستند.

اولین کاری که علوم انسانی و اجتماعی می‌کنند اعطای یک هویت انسانی و اجتماعی به افرادی است که به آن اشتغال دارند… علم‌آموزی را می‌توان شیوه‌ای از بودن در نظر گرفت که نتیجه آن شکل‌گیری نوعی از هویت است… بنابراین اگر کسی عاشق این علوم باشد و با جدیت در آنها کار کند، حیثیت و سرمایه فرهنگی به دست خواهد آورد و این امر هم از طریق خلاقیت به دست می‌آید چرا که علوم انسانی و اجتماعی، علوم خلاقه‌اند. همترین کار علوم انسانی و اجتماعی ایجاد فرصتی برای خلق کردن، کسب حیثیت و بودن است… علوم انسانی و اجتماعی همچنین راهی برای ابراز و بیان خود است چرا که افراد نیاز دارند تا در زندگی روزمره خود را ابراز کنند که این علوم به اشکال گوناگونی می‌توانند این امکان را فراهم کنند. به ویژه که این علوم زبان ما را تغییر می‌دهند و در نتیجه بهتر می‌توان تجربه‌های پیش‌پاافتاده زندگی را به کمک این زبان توصیف کرد.

علوم انسانی و اجتماعی علومی ارتباطی‌اند که مهارتهای بسیاری مانند مهارت نوشتن، داشتن یک ارتباط صلح‌آمیز و داشتن یک زندگی سالم را به ما یاد می‌دهند. تسامح، تساهل، بردباری و توسعه ظرفیتهای دموکراتیک در حوزه اجتماعی و در زندگی روزمره و شخصی از دیگر فواید و مزایای علوم انسانی و اجتماعی محسوب می‌شوند و در واقع می‌توان گفت که این علوم، انسان سالم و فرهیخته تربیت می‌کنند. علوم انسانی و اجتماعی سرمایه اجتماعی نیز تولید می‌کنند… علوم انسانی و اجتماعی مجموعه‌ای از روشها، مفاهیم و چشم‌اندازها را تولید می‌کنند که بخشهای وسیعی از زندگی ما را پوشش می‌دهند و در نتیجه افراد به کمک آنها می‌توانند به نحو خودآگاهانه زندگی کنند. به ویژه که این علوم موجب شکل‌گیری تفکر انتقادی به معنای داشتن قدرت تجزیه و تحلیل نیز می‌شوند.

علوم انسانی و اجتماعی راهی برای دیدن و نشان دادن هستند و قدرت رهایی‌بخشی دارند که این رهایی‌بخشی به معنای رهایی از اشکال گوناگون تبعیضها، نابرابریها و محدودیتهاست که قبل از هر چیز به واسطه همین تفکر انتقادی به دست می‌آید.

llink.ir/7erc

واقعیت امروز جامعه ما حرکت از نهادهای اجتماعی به سوی سازمان های اجتماعی است… دستاورد علوم اجتماعی کاربردی برای جامعه معاصر ما نظم نوین انسانی – اجتماعی است. بنابراین، علوم انسانی و اجتماعی در ایران معاصر، به دلیل ضرورت کارکردی که جامعه معاصر برای این علوم تعریف می کند، به مراتب بیش از پزشکی و علوم مهندسی، کاربردی و کارآمد بوده و هست و برای همین است که مردم بخش قابل توجهی از سرمایه خود را خرج رفتن به دانشگاه می کنند، چرا که ‘ناخودآگاه جمعی’ ما می داند که ضمیر انسان امروزی از جنس دانشگاه، علوم انسانی و اجتماعی است و برای آن هزینه می کنند. مردم نیز درک کرده اند که دانش های علوم اجتماعی صرفاً مفاهیم نیستند، بلکه شیوه ای از ‘بودن’ و ‘زیستن’ اند.

llink.ir/7erd

از ایده تجاری سازی که توسط دولت هم حمایت میشود انتقاد کنیم.

تجاری سازی علوم انسانی در ایران سه پروبلماتیک دارد:

۱٫خلاف اخلاق است چون نگاه تجاری به انسان دارد.

۲٫خلاف دین است و روحانیون خدا و امر متعالی را ترویج میدهند بایستی به این نگاههای دنیوی حساس باشند.

۳٫خلاف نگاه و اهداف انقلاب اسلامی است و نوعی حل شدن در استعمار سرمایه داری جهانی است.

۱۱/۲/۹۵ تجاری سازی علوم انسانی- پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی

با توجه به فرهنگ رشته های علوم انسانی و اجتماعی میتوان گفت که این علوم بیشتر کارکردی اند بر خلاف علوم دقیقه که بیشتر کاربردی اند. البته بخش کوچکی از علوم انسانی و اجتماعی رویکرد کاربردی دارد که اشکالی ندارد و لازم است ولی نباید همه علوم انسانی و اجتماعی را بگیرد. علوم انسانی و اجتماعی کارکردش برای جامعه کاربرد دارد و علوم دقیقه هم کاربردش برای جامعه کارکرد دارد

برخی کارکردهای علوم اجتماعی برای نظام اجتماعی عبارتند از: ۱٫تفکر انتقادی ۲٫فرهنگ شهروندی ۳٫نیازآفرینی جامعه به علوم اجتماعی

برخی زیرساختهای لازم برای اینکه علوم انسانی و اجتماعی بهتر بتواند کارکردهایش را محقق کند:

قوانین آزادی بیان، حقوق مالکیت معنوی، گسترش رسانه ها و فضاهای ارتباطی، التفاط به نیازمندی نظام مدیریتی و اداری به علوم اجتماعی، نظام پاداش دهی و صلاحیت. یکی از اولین برنامه ها در جهت کارکردی کردن علوم انسانی، آگاهی رسانی درباره کارکردهای گذشته و حال این علوم است چرا که اینها علوم خاموش اند. برخی دستاوردهای تاریخی علوم انسانی عبارتند از: قوانین راهنمایی و رانندگی، بیمارستان، نظام انتخابات، فرهنگستانها و…

۹/۱۰/۹۴ مصاحبه در پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی

 

افزودن دیدگاه

لطفا دیدگاه خود را بنویسید
لطفا نام خود را وارد کنید

18 − دوازده =