علم دینی؛ جدال‌ها و جدل‌ها

پروندۀ «بازتاب»، در بخش اخبار سایت «بُردار» قرار است با رصد نشریات و سایت‌های حوزۀ علوم انسانی، به معرفی این نشریات و بازتاب محتوای آنها بپردازد. هدف این پرونده، هم‌افزایی میان نیروهای فعال در حوزۀ علوم انسانی و اجتماعی و تقویت گفتمان علوم انسانی و اجتماعی است.


گزارش از: فاطمه مرتضوی

سه روز پس از برکناری مهدی گلشنی از مدیریت گروه فلسفه علم دانشگاه شریف، روزنامه سازندگی گفت‌وگویی با وی ترتیب داد که به روشن کردن ابعاد مختلف «علم دینی» از نظر گلشنی، اختصاص داشت.

در این گفت‌وگو مهدی گلشنی به صراحت از ایده علم دینی دفاع و تصریح کرد: «دو جنبه در علم جدید وجود دارد که به خاطر آن صحبت از علم دینی می‌کنیم. یک مورد این است که در علم جدید به اثرات سوء در کاربرد علم چندان اهمیتی نمی‌دهند،مثلا مواد میکروبیولوژیکی می‌سازند که انسان‌های زیادی در نتیجه آن از بین می‌روند… موضوعی که هم در اسلام و هم در غرب مطرح است این است که کاربرد علم حتما باید ضوابط دینی را حفظ کند… از طرف دیگر عده کثیری از علما در مورد اینکه علم جدید را همراه با اخلاقیات کنند مانعی نمی‌بینند. در نظرسنجی‌ای که بنده از ۶۲ نفر از عالمان مسیحی و مسلمان انجام دادم خیلی‌ها برداشتشان از علم دینی این بود که از آثار مخرب علم جلوگیری شود. به نظر بنده این لازم است اما کافی نیست».

از نظر گلشنی «مفروضاتی که دانشمندان به کار می‌برند باید حداقل با اصول متافیزیکی دینی سازگار باشند. مثلا از جمله این اصول این است که جهان هدف دارد؛ پس اگر نظریه‌ای عالم را هدف‌دار نداست، قطعا با مسلمات اسلامی تناقض دارد».

این گفت‌وگو احتمالا به دلیل برکناریِ پر سروصدای گلشنی و با توجه به اختلافاتش با ریاست دانشگاه شریف که یک هفته پس از برکناری گلشنی در سِمَت خود ابقا شد؛ واکنش‌های بسیاری را در فضای مجازی به دنبال داشت که برخی از واکنش‌ها مربوط به چهره‌های شناخته‌شده‌تر حوزه علوم انسانی بود.

دکتر مسعود فراستخواهاولین واکنش رسمی از سوی مقصود فراستخواه بود که تنها یک هفته بعد تعبیر علم دینی را «پذیرفتنی» ندانست و آن را حاوی «تناقض» خواند. به زعم فراستخواه «ادعای علم دینی، نامعقول، زیان‌بار و غیراخلاقی است» و دلایل غیراخلاقی بودن این تعبیر را در سه محور برشمرد:

اول اینکه «در تاریخ بشری یک حوزه معرفتی وجود دارد که الان همه جای عالم به آن علم می‌گویند و از آن برای تقلیل مرارت‌ها بهره می‌گیرند. این حوزه به آسانی به دست ما نرسیده، بلکه نتیجه قرن‌ها تلاش و میراث مشاع بشری است و آنچه در دوران جدید به نام علم یا ساینس به وجود آمده است، میراث مشترک انسانی است و ما به نام علم دینی آن را مخدوش می‌کنیم و به جریان علم‌آموزی و علم‌ورزی صدمه می‌زنیم…»

در نتیجه و دوم اینکه با تعبیر علم دینی «مانع یک خیر عمومی نیز می‌شویم که قرار است با علم به مردم برسد».

و سوم اینکه «علم دینی یک فریب است» چراکه از ویژگی‌های علم برخوردار نیست و فرآیند علم‌ورزی به صورت دیگری فهم و پیاده می‌شود.

فراستخواه که جایگاهش در مطالعات علم مشهور و مقبول دانشگاهیان است، داستان را خلاف گلشنی روایت کرد: «کلماتی مانند علم دینی و علم الحادی، علم قدسی و علم عرفی، خواسته و ناخواسته گردوغبار ایجاد می‌کنند و نتیجتا راه تغییرات و پیشرفت و توسعه این جامعه نگون‌بخت در یک دنیای رقابتی تیره‌وتار می‌شود و پس می‌افتیم… در این چهار دهه بر اثر این گردوغبار، هم حقایق اصیل دینی گم شده و هم کار علمی اصیل، مقالات اصیل، نهادهای مستقل علمی و کنش‌گری آزاد و پویای علمی لطمه دیده است». لطمه‌ای که از نظر فراستخواه باید جبران کنیم و چه‌بسا اصلا نتوانیم جبران کنیم!

در زنجیره واکنش‌ها محمدتقی موحدابطحی بی‌غرض‌ترین حلقه زنجیره واکنش‌ها در این ماه بود که در مقاله‌ای مطرح کرد «دکتر فراستخواه با تقریری از علم دینی که در آراء دکتر گلشنی از آن یاد شده است، کاملا همسو است»!

مقاله موحدابطحی با عنوان جذاب و بلند «طرفداران علم رایج نیز همچون طرفداران علم دینی باید اخلاق و منطق را رعایت کنند» به بررسی صحبت‌های فراستخواه اختصاص داشت.

ابطحی این پرسش درست را مطرح کرد که «ایشان علم دینی را غیرمنطقی، پارادوکسیکال، نامعقول، بی‌روش، غیرمفید، زیان‌بار، غیراخلاقی، نامشروع و… می‌خوانند. اگر علم دینی واقعا واجد صفاتی از این دست باشد، این پرسش مهم پیش خواهد آمد که چگونه افراد بسیاری همچون مهدی گلشنی (استاد تمام فیزیک دانشگاه شریف)، خسرو باقری (استاد تمام علوم تربیتی دانشگاه تهران)، آلوین پلانتیجا (فیلسوف دین تحلیلی آمریکایی) و… به چنین ایده‌ای باور دارند؟»

 و به نشان دادن وجوه ناپذیرفتنی نقد فراستخواه از علم دینیِ مورد وثوقِ گلشنی پرداخت: «با در نظر گرفتن موقعیت علمی دکتر گلشنی در ایران و در عرصه بین‌المللی و مطالعه دقیق کتاب‌هایی همچون “علم سکولار تا علم دینی” و “دیدگاه‌های فلسفی فیزیک‌دانان معاصر” نمی‌توان ایشان را از افرادی دانست که به واسطه علم‌ناشناسی و روش‌ناشناسی از ایده علم دینی طرف‌داری می‌کنند». اشاره مودابطحی به بخشی از صحبت‌های فراستخواه بود که طی آن ادعای علم دینی را ناشی از «علم‌نشناسی و روش‌نشناسی» طرفداران این ایده دانسته بود.

موحدابطحی در این مقاله فراتر از نقد فراستخواه، متهورانه به هم‌افقی یا تقریب چشم‌اندازهای فراستخواه و گلشنی به عنوان نمایندگان مخالف و موافق علم دینی پرداخته است و «همسویی فراستخواه و گلشنی در زمینه امکان تاثیر سالم و سازنده دین بر علم» و «همسویی فراستخواه و گلشنی در نقد برخی دیدگاه‌های علم دینی» را در محورهایی توضیح داده است که مطالعه مقاله کامل آن توصیه می‌شود.

وی در این مقاله بر اهمیت سیاست‌گذاری درخصوص علم دینی تاکید کرد و خاطرنشان کرد همان‌طور که وقتی طرفداران علم جدید متوجه نقص یا بحرانی در آن می‌شوند با سیاست‌گذاری، سعی در رفع چالش‌ها دارند؛ فقدان «سیاست‌گذاری، برنامه‌ریزی و تنظیم آئین‌نامه‌های حقوقی و اخلاقی» در عرصه علم دینی را معضلی دانسته است که آن را به شکلی بلاتکلیف و سوگیرانه و غیرمنطقی نشان می‌دهد.

محمدتقی موحدابطحی با پیشینه طولانی‌مدت در مطالعات و تالیفات علم دینی و ورود به موقع و اشاره‌های گذرا به برخی اشتراکات، تعین‌بخشی ناموجه به مرزهای فکری در جامعه علمی را زیرکانه زیرسوال می‌برد و بحران در بحران علوم انسانی را منحل می‌کند!

ابرچالش‌های ساختاری جامعه و بلاتکلیفی علوم انسانی در پیدا کردن جایگاه خود برای حل این بحران‌ها، نیاز مبرم به مواضعی چون موضع موحدابطحی را گوشزد می‌کند. در وضعیتی که زنگ‌های خطر از هر سو به صدا درآمده‌اند و حتی «توصیف» وضعیت کنونی جامعه را با چالش‌های جدی مواجه کرده‌اند؛ تقریب افق‌ها، پروموت کردن اشتراکات و چه‌بسا برساخت حوزه‌های مشترک، می‌تواند اتکایی برای علوم انسانی بسازد تا جایگاه کاریکاتوری خود را در گذر از فراز و فرودهای ساختار در حال فروپاشی جامعه ایران پیدا کند.


منابع:

روزنامه سازندگی، شماره ۱۱۷، سه‌شنبه بیست‌وششم تیر ۱۳۹۷

روزنامه سازندگی، شماره ۱۲۳، سه‌شنبه دوم مرداد ۱۳۹۷

روزنامه سازندگی، شماره ۱۲۴، چهارشنبه سوم مرداد ۱۳۹۷

روزنامه سازندگی، شماره ۱۳۱، چهارشنبه دهم مرداد ۱۳۹۷

چالش‌های ارتقای پژوهش‌های علوم انسانی در ایران معاصر

افزودن دیدگاه

لطفا دیدگاه خود را بنویسید
لطفا نام خود را وارد کنید

هشت + ده =