جامعه شناسی و کتاب

 فهرست ۱۰ کتاب جامعه شناسی و ۱۰ جامعه شناس برتر از نظر متخصصان

نویسنده صادق فارسیان

تخمین زمان مطالعه: ۷ دقیقه


انجمن جامعه شناسی آمریکا (ISA)، در سال ۱۹۹۸، نتایج نظرسنجی‌ای را درباره ۱۰ کتاب جامعه شناسی و جامعه شناس برترِ قرن بیستم، در کنفرانسی ارائه و سپس در سایت رسمی‌اش منتشر کرد. در نظرسنجی از مشارکت کنندگان که اعضای انجمن هستند، خواسته شده است تا ۱۰ کتاب برتر در جامعه شناسی را معرفی کنند. در این یادداشت، نتیجۀ نظرسنجی را توصیف خواهیم کرد.


۴۵۵ نفر از ۲۷۸۵ نفر اعضای انجمن (۱۶ درصد) در این پیمایش مشارکت کردند. ۷/۲۷ درصد (۱۲۶ نفر) از ایشان زن و ۳/۷۲ درصد (۲۳۹ نفر) مرد هستند. ۳۰ درصد (۱۳۶ نفر) کمتر از ۴۵ سال دارند، ۴۴ درصد (۱۹۹ نفر) در بازۀ سنی ۵۵-۴۵ هستند و ۲۶ درصد (۱۲۰ نفر) بیشتر از ۵۵ سال دارند. همچنین زبان رسمی ۶۵ درصد پاسخگویان انگلیسی، ۷/۱۸ درصد آلمانی، ۳/۱۸ درصد فرانسوی، ۴/۷ درصد اسپانیولی، ۱/۵ درصد هلندی، ۷/۴ درصد ایتالیایی، ۶/۳ درصد پرتغالی، ۹/۲ درصد سوئدی، ۶/۲ درصد روسی و ۴/۲ درصد ژاپنی است.

۱۰ کتاب برتر عبارتند از: ۱٫ اقتصاد و جامعه اثر ماکس وبر؛ ۲٫ تخیل جامعه شناختی اثر چارلز رایت میلز؛ ۳٫ نظریۀ اجتماعی و ساختار اجتماعی اثر رابرت کی. مرتون؛ ۴٫ اخلاق پروتستانی و روح سرمایه‌داری اثر ماکس وبر ؛۵٫ ساخت اجتماعی واقعیت اثر برگر و لاکمن؛ ۶٫ تمایز: نقد اجتماعی قضاوت‌های ذوقی اثر پیر بوردیو؛ ۷٫ فرایند متمدن‌شدن اثر نوربرت الیاس؛ ۸٫ نظریۀ کنش ارتباطی اثر یورگن هابرماس؛ ۹٫ ساختار کنش اجتماعی اثر تالکوت پارسونز؛ ۱۰٫ نمود خود در زندگی روزمره اثر اروینگ گافمن.

در نگاه اول، مسئلۀ نظری فهرست، دوگانۀ کنش/ساختار است. و اگر ۲ رتبه بالای ماکس وبر را معیار قرار دهیم، در ریشه‌های کلاسیک، برد با واحد کنش است. این را نیز باید بیفزاییم که هرچند تعداد جامعه شناسان آمریکایی بیشتر است، نفوذ وبر بر دیگر نظریه پردازان، شمارش کمی را بی معنا می‌کند.

در این فهرست، بین زنان و مردان تفاوتی نیست و ترتیب ۱۰ کتاب یکسان است. بعد دیگر، شدت یا تراکم رأی‌هاست که در آن، میان زنان و مردان تفاوت وجود دارد؛ مردان در انتخاب اول ۲۴ درصد و تا انتخاب ۵، به‌طور میانگین ۱۵ درصد رأی داده‌اند (در انتخاب‌های بعدی‌ درصد تک رقمی است). درحالی که زنان در انتخاب اول تا سوم، به هریک میانگین ۱۲ درصد رأی داده‌اند (در انتخاب‌های بعدی درصد تک رقمی است). در اینجا لازم است تذکر دهیم که اگرچه فهرست اصلی ۱۰ کتاب برتر است، کل داده شامل ۹۷۸ کتاب است و به همین دلیل طبعاً درصد تراکمی تمام پاسخ‌ها به ۱۰ کتاب اول خلاصه نمی‌شود. آنچه آمد، دربارۀ کتاب‌ها بود. اما از آنجایی که در کل انتخاب‌ها، چندین کتاب از یک نظریه‌پرداز وجود دارد، آمار توصیفی ۱۰ نظریه پرداز برتر نیز جداگانه آمده است. فهرست ۱۰ نفرۀ زنان (در واقع ۹ نفره) عبارت‌اند از: ۱٫ ماکس وبر؛ ۲٫ چارلز رایت میلز؛ ۳٫ آنتونی گیدنز؛ ۴٫ اروینگ گافمن؛ ۵٫ پیتر برگر؛ ۶٫ پیر بوردیو؛ ۷٫توماس لاکمن؛ ۸٫ نوربرت الیاس؛ ۹٫ امیل دورکیم؛ ۱۰٫ این رتبه خالی است!

فهرست ۱۰ نفرۀ مردان: ۱٫ ماکس وبر؛ ۲٫ تالکوت پارسونز؛ ۳٫ پیر بوردیو؛ ۴٫ چارلز رایت میلز؛ ۵٫ یورگن هابرماس؛ ۶٫ رابرت کی مرتون؛ ۷٫ امیل دورکیم؛ ۸٫ پیتر برگر؛ ۹٫ آنتونی گیدنز؛ ۱۰٫ توماس لاکمن. در فهرست انتخابی زنان خبری از پارسونز و هابرماس نیست و در فهرست انتخابی مردان، اروینگ گافمن و نوربرت الیاس جایی ندارند. تفاوت بارز دیگر، آنتونی گیدنز است که در فهرست انتخابی زنان رتبۀ ۳ و در فهرست انتخابی مردان رتبۀ ۹ را گرفته است. در اینجا هم شدت یا تراکم رأی‌ها آشکار است. زنان به انتخاب اول (وبر) ۲۵ درصد و تا انتخاب ۹ از ۱۹ تا ۹ درصد رأی داده‌اند؛ مردان به انتخاب اول (وبر) ۴۱ درصد و تا انتخاب ۱۰، از ۱۷ تا ۱۰ درصد رآی داده‌اند.

 سه طبقه سنی تفاوت، در انتخاب ۱۰ کتاب آشکار است. در فهرست ۱۰ کتاب برتر، از طبقۀ کمتر از ۴۵ سال شروع می‌کنیم: ۱٫ اقتصاد و جامعه (ماکس وبر)؛ ۲٫ تمایز: نقد اجتماعی قضاوت های ذوقی (پیر بوردیو)؛ ۳٫ تخیل جامعه شناختی (چارلز رایت میلز)؛ ۴٫ فرایند متمدن شدن (نوربرت الیاس)؛ ۵٫ نظریۀ کنش ارتباطی (یورگن هابرماس)؛ ۶٫ ساخت اجتماعی واقعیت (برگر و لاکمن)؛ ۷٫ مراقبت و تنبیه (میشل فوکو)؛ ۸٫ جامعه در مخاطرۀ جهانی (اولریش بک)؛ ۹٫ کار و سرمایۀ انحصاری (هری بریورمن)؛ ۱۰٫ نمود خود در زندگی روزمره (اروینگ گافمن).

در طبقۀ سنی ۵۵-۴۵ فهرست از این قرار است: ۱٫ اقتصاد و جامعه (ماکس وبر)؛ ۲٫ اخلاق پرتستانی و روح سرمایه‌داری (ماکس وبر)؛ ۳٫ تخیل جامعه شناختی (چارلز رایت میلز)؛ ۴٫ نظریۀ اجتماعی و ساختار اجتماعی (رابرت کی مرتون)؛ ۵٫ ساخت اجتماعی واقعیت (برگر و لاکمن)؛ ۶٫ تمایز: نقد اجتماعی قضاوت‌های ذوقی (پیر بوردیو)؛ ۷٫ ساخت جامعه (آنتونی گیدنز)؛ ۸٫ نظام جهانی مدرن (امانوئل والرشتاین)؛ ۹٫ صور بنیانی حیات دینی (امیل دورکیم)؛ ۱۰٫ نظریۀ کنش ارتباطی (یورگن هابرماس). سرانجام فهرست انتخابی طبقۀ سنی بیشتر از ۵۵ سال به این ترتیب است: ۱٫ نظریۀ اجتماعی و ساختار اجتماعی (رابرت کی. مرتون)؛ ۲٫ اقتصاد وجامعه (ماکس وبر)؛ ۳٫ تخیل جامعه شناختی (چارلز رایت میلز)؛ ۴٫ اخلاق پروتستانی و روح سرمایه‌داری (ماکس وبر)؛ ۵٫ ذهن، خود و جامعه (جرج هربرت مید)؛ ۶٫ ساختار کنش اجتماعی (تالکوت پارسونز)؛ ۷٫ نظام اجتماعی (تالکوت پارسونز)؛ ۸٫ جامعه شناسی (گئورگ زیمل)؛ ۹٫ تمایز: نقد اجتماعی قضاوت‌های ذوقی (پیر بوردیو)؛ ۱۰٫ صور بنیانی حیات دینی (امیل دورکیم). نکتۀ جالب این است که هرچه سن بالاتر می‌رود، رتبۀ پیر بوردیو تنزل می‌کند؛ از رتبۀ ۲ به ۶ و به ۹٫ برعکس، رابرت کی. مرتون در جوان‌ترین طبقۀ سنی حضور ندارد و در طبقۀ دوم رتبهۀ ۴ و در مسن‌ترین طبقه رتبۀ ۱ را دارد! یورگن هابرماس در طبقۀ اول رتبه ۵ و در طبقۀ میانی رتبۀ ۱۰ را دارد و در طبقۀ سنی بالاتر از ۵۵ سال حضور ندارد؛ بنابراین هابرماس هم مانند بوردیو، به‌تدریج در نسل جوان جایگاهی بهتر می‌یابد. همچنین، رابطه‌ای کمابیش مشابه در ۱۰ نظریه پرداز برتر در طبقات سنی وجود دارد.

پرسش این است که چرا هرچه سن متخصصان بیشتر می‌شود، جامعه‌شناسان کلاسیک معاصر جایگاه پایین تری می‌یابند؟ وبر در مقاله-سخنرانی پیشۀ علم می‌گوید “همۀ ما دیگر می‌دانیم که در علم آنچه به دست می‌آید، طی ۱۰، ۲۰ یا ۵۰ سال از دور خارج می‌شود. سرنوشت، این است؛ و همانا کار علمی نیز یعنی همین.”[۱] بنابراین، کتاب نظریۀ اجتماعی و ساختار اجتماعیِ مرتون که در سال ۱۹۴۹ منتشر شده است، در سال ۱۹۹۸ دیگر برای نسل جوان کتاب کهنه‌ای محسوب می‌شود؛ این موضوع در مورد تالکوت پارسونز نیز صدق می‌کند. اما دربارۀ پادشاه فهرست، چه بگوییم. آثار خود وبر، بیش از ۵۰ سال عمر دارند. یک توضیح آن است که به جای نقطۀ پایان، نقطۀ شروع را در نظر بگیریم. این ۱۰ تا ۵۰ سال از کی شروع می‌شود؟ تا حد زیاد، برای کتاب‌های خارجی، عمر واقعی از زمانی که ترجمه بشوند، شروع می‌شود. برای مثال ویرایش اول کتاب اخلاق پروتستانی و روح سرمایه‌داری در سال ۱۹۰۵ به زبان آلمانی منتشر شده است. پارسونز اولین ترجمۀ انگلیسی کتاب را در سال ۱۹۲۰ منتشر کرده است. اهمیت کتاب چنان بوده است که تا سال ۲۰۰۹ دو ترجمۀ دیگر هم از کتاب منتشر شده است. بنابراین سرنوشت عمری طولانی به وبر داده است! در نتیجه آیا می‌توان بوردیو و هابرماس را هم براساس زمان ترجمه توجیه کرد؟ بعید است. از یک طرف، نباید فراموش کنیم که ۶۵ درصد پاسخگویان انگلیسی زبان بوده‌اند و تمام رأی‌ها به کسانی که منتظر ترجمه بوده‌اند، محدود نمی‌شود ]بگذریم از اینکه در توضیح خصوصیات مشارکت‌کنندگان آمده است که برخی بیش از یک زبان می‌دانند[. از طرف دیگر، مگر نه اینکه افراد طبقات مسن‌تر، کتاب را پیشنهاد داده‌اند. بنابراین کتاب را خوانده‌اند ولی رتبۀ پایین به آن کتاب و نظریه‌پرداز داده‌اند. شاید یک توضیح این باشد که متخصصان مسن‌تر، کمتر به جوهای دانشگاهی خوشبین‌اند و با آرامش بیشتر، نظریه‌ها را سبک-سنگین می‌کنند. این مسئله را اگر در کنار رویکردهای نظری دانشکده‌ها و گروه‌های علمی قرار دهیم، متوجه می‌شویم که به‌طور کلی سنت علمی فضای دانشگاهی، روند دگرگونی را کند می‌کند یا حتی مانع آن می‌شود. هرچند همۀ این‌ها حدس و گمان‌اند و به پیمایش دقیقی نیاز داریم تا از دلایل و معیارهای انتخاب نیز بپرسد.


[۱]. Bruun, H. and Whimster, S. (eds) (2013) Max Weber: Collected Methodological Writings. London: Routledge

افزودن دیدگاه

لطفا دیدگاه خود را بنویسید
لطفا نام خود را وارد کنید

19 − 11 =